मनःस्थितीमागील मेंदू, संप्रेरके आणि शरीरातील रसायने

मेंदू, नसा, संप्रेरके आणि सेरोटोनिन-डोपामिनसारखी रसायने विचार, भावना आणि मनःस्थितीवर कसा परिणाम करतात – सोप्या भाषेत.

या विषयावरील प्रकरणे

Chapter 3: मानवी मेंदू आणि मज्जासंस्था

शरीरात मानसिक आरोग्याचा पत्ता कुठे आहे : विचाराला एक पत्ता असतो. पत्ता म्हणजे नशीब नव्हे.

Chapter 4: संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने

मनःस्थितीचे संदेशवाहक, स्वभावाचा अपमान नव्हे : कोणतेही एक रसायन म्हणजे मनःस्थिती नव्हे. रासायनिक कथा हा अपमानही नव्हे.

Chapter 19: पाच इंद्रिये प्रत्यक्षात कशी काम करतात

मनःस्थितीपूर्वी रूपांतरण : इंद्रिय हे रूपांतरक आहे. मनःस्थिती म्हणजे त्या रूपांतरकाने पुरवलेले खाद्य.

Chapter 21: शरीरातील रसायने आणि मानसिक आरोग्य

दोष देण्यापूर्वी रक्ततपासणी : थायरॉइड आणि ग्लुकोज मानसोपचार निदानाचे सोंग घेऊ शकतात. आधी तपासणी करा.

खऱ्या आयुष्यातील कथा (19)

बंद न होणारी धोक्याची घंटा – प्रिया सतरा वर्षांची होती आणि जयपूरमध्ये बोर्डाच्या परीक्षेची तयारी करत होती. जेव्हा जेव्हा ती भौतिकशास्त्राचा पेपर उघडायची, तेव्हा तिचे हृदय धडधडायचे, तळहात थंड आणि…
बाइकवरून पडल्यानंतर – बावीस वर्षांचा अर्जुन हैदराबादमधील एका कॉल सेंटरमध्ये मोटारसायकलवरून जायचा. एका पावसाळी रात्री त्याची गाडी घसरली आणि त्याच्या डोक्याला मार लागला. त्याने हेल्मेट घातले नव्हते.…
सत्तराव्या वर्षी चित्रकला शिकताना – एकाहत्तर वर्षांचे हरिदास कोलकात्यात रेल्वेतून निवृत्त झाले आणि त्यांना दिवस विचित्रपणे रिकामे वाटू लागले. चष्मा कुठे ठेवला ते ते विसरू लागले आणि आपले मन…
मध्यरात्रीचे स्क्रोलिंग आणि वाढणारा मेंदू – पंधरा वर्षांची क्लोई मँचेस्टरमध्ये राहायची आणि शाळेत ती तिच्या हजरजबाबीपणासाठी ओळखली जायची. अलीकडे ती वर्गात डुलक्या घेत होती आणि नंतर पश्चात्ताप होईल अशा गोष्टी…
कुटुंबाला शरीररचनाशास्त्र शिकवणारा पक्षाघात – डाव्या बाजूच्या पक्षाघातानंतर एका आजीची बोलण्याची क्षमता गेली, पण गाणे नाही. नातेवाईक म्हणाले की त्या हट्टीपणा करत आहेत. एका डॉक्टरांनी ब्रोकाच्या क्षेत्राचे नाव सांगितले.…
हेल्मेटचा वाद – हेल्मेटशिवाय स्कूटरवरून पडल्यानंतर एका किशोरवयीन मुलाचा नवा उद्धटपणा सुरू झाला. काकांनी आदर या विषयावर व्याख्यान द्यायचे ठरवले. एका आपत्कालीन डॉक्टरांनी स्कॅन करायचे ठरवले. तो…
रात्रपाळ्या आणि बिस्किटे – एकतीस वर्षांची नेहा मुंबईत स्टाफ नर्स होती आणि दर महिन्याला तीन आठवडे रात्रपाळी करायची. पहाटे 2 ते 4 च्या दरम्यान ती गोड चहा आणि…
सतत थकवा, आणि फक्त उदासी नव्हे – अडतीस वर्षांची कविता लखनौमध्ये प्राथमिक शाळेत शिकवायची. जवळजवळ सहा महिन्यांपासून तिला असा थकवा जाणवत होता जो झोपेने दूर होत नव्हता. कमी खाऊनही तिचे वजन…
उष्णता, संप्रेरके आणि दुखावणारे शब्द – सत्तेचाळीस वर्षांची लक्ष्मी मदुराईत एक छोटे शिवणकामाचे दुकान चालवायची. गेल्या वर्षभरात तिची मासिक पाळी अनियमित झाली होती, आणि रात्री गरम झळांमुळे ती घामाने भिजून…
हे फक्त एक रसायन नाही – एकोणतीस वर्षांचा टॉम ग्लासगोमध्ये इंजिनिअर होता आणि महिनोन्महिने त्याला निरुत्साही वाटत होते. तो डेस्कवरच बाहेरचे जेवण खायचा, आठवड्याच्या शेवटी दुपारपर्यंत झोपायचा आणि क्वचितच मित्रांना…
दुःखासारखे दिसणारे थायरॉइड – मीराला वर्षभर नकारात्मक म्हटले गेले. एका डॉक्टरांनी TSH तपासणी जोडली. कथेखाली हायपोथायरॉइडिझम दडलेला होता. थायरॉक्सिनने तिला वेगळी व्यक्ती बनवले नाही. ज्या समुपदेशनाचे ऐकण्याइतकी ऊर्जा…
परीक्षेच्या आठवड्यातील जबडा – एक विद्यार्थी स्वतःला आळशी म्हणत असे. त्याचा जबडा, झोप आणि पोट त्याला भार म्हणत होते. रविवारचे ईमेल कमी केल्याने चिकाटीवरच्या पोस्टरपेक्षा जास्त बदल झाला.…
जेवणाच्या टेबलावर येणे थांबवलेले आजोबा – एकाहत्तर वर्षांचे रघुनाथ कुलकर्णी नाशिकमधील कौटुंबिक जेवणातील सर्वांत मोठा आवाज असायचे. ते क्रिकेटवरून वाद घालायचे, नातवंडांना चिडवायचे आणि दर रविवारी तेच विनोद सांगायचे. सुमारे…
हेलसिंकीतील अंधारे महिने – आइनो विर्तानेन तेवीस वर्षांची होती, जेव्हा ती आपल्या पदव्युत्तर शिक्षणासाठी चेन्नईहून हेलसिंकीला गेली. सप्टेंबर सुंदर होता. नोव्हेंबरपर्यंत सूर्य उशिरा उगवायचा आणि दुपारच्या मध्यापर्यंत मावळायचा,…
मिहीर आणि टोचणारा शर्ट – सात वर्षांचा मिहीर रोज सकाळी आपल्या शाळेच्या गणवेशावरून रडायचा. 'तो टोचतो! लेबल मला बोचत आहे!' अहमदाबादमधील त्याच्या आई-वडिलांना वाटले की तो शाळा चुकवण्यासाठी बहाणे…
लीला, वय 41 – स्वयंपाकघरातील एका भयानक आगीतून वाचल्यानंतर दोन वर्षांनी एकेचाळीस वर्षांच्या लीलाला जाणवले की तिच्या मज्जासंस्थेत काहीतरी विचित्र घडत आहे. भांडी घासण्याच्या साबणाच्या एका विशिष्ट ब्रँडचा…
चाळिशीत थकलेली, उदास आणि विसरभोळी – कोल्हापुरातील बेचाळीस वर्षांच्या शिक्षिका सुनीता पाटील यांना जवळजवळ वर्षभर निरुत्साही वाटत होते. दुपारपर्यंत त्या थकून जायच्या, इतरांना उबदार वाटत असताना त्यांना थंडी वाजायची, आणि…
कबीरचे टाळलेले जेवण – पस्तीस वर्षांचा कबीर शेख हैदराबादमध्ये डिलिव्हरी व्हॅन चालवायचा. त्याचे दिवस चहा आणि बिस्किटांवर चालायचे, आणि रात्री उशिरा भरपूर जेवण. अलीकडे तो पत्नीवर चिडत होता,…
नेहाची मुंग्या येणारी बोटे – एकोणीस वर्षांची नेहा वर्मा दिल्लीत वसतिगृहात राहणारी पहिल्या वर्षाची विद्यार्थिनी होती. ती कडक शाकाहारी होती आणि इन्स्टंट नूडल्स, चहा आणि बिस्किटांवर दिवस काढायची. दुपारी…

श्लोक (4)

कठोपनिषद 1.3.3–4 – आत्म्याला रथी, शरीराला रथ, बुद्धीला सारथी आणि मनाला लगाम जाण.
भगवद्गीता 6.16 – जो फार खातो किंवा उपाशी राहतो, जो फार झोपतो किंवा अजिबात झोपत नाही, त्याच्यासाठी योग नाही.
भगवद्गीता 15.9 – कान, डोळे, स्पर्श, चव आणि गंध यांचा, तसेच मनाचा आश्रय घेऊन व्यक्ती विषयांचा उपभोग घेते.
भगवद्गीता 17.8 – आयुष्य, सत्त्व (स्पष्टता), बळ, आरोग्य, सुख आणि प्रीती वाढवणारे — रसाळ, नैसर्गिकरीत्या स्निग्ध, स्थिर आणि मनाला रुचणारे — आहार सात्त्विक मनाला प्रिय असतात.