बाइकवरून पडल्यानंतर

बावीस वर्षांचा अर्जुन हैदराबादमधील एका कॉल सेंटरमध्ये मोटारसायकलवरून जायचा. एका पावसाळी रात्री त्याची गाडी घसरली आणि त्याच्या डोक्याला मार लागला. त्याने हेल्मेट घातले नव्हते. तो काही मिनिटे बेशुद्ध होता, दोन दिवस रुग्णाल…

बावीस वर्षांचा अर्जुन हैदराबादमधील एका कॉल सेंटरमध्ये मोटारसायकलवरून जायचा. एका पावसाळी रात्री त्याची गाडी घसरली आणि त्याच्या डोक्याला मार लागला. त्याने हेल्मेट घातले नव्हते. तो काही मिनिटे बेशुद्ध होता, दोन दिवस रुग्णालयात राहिला, आणि त्याला सांगण्यात आले की स्कॅन 'बहुतेक ठीक' दिसत आहेत आणि तो घरी जाऊ शकतो.

पुढच्या आठवड्यांत त्याच्या कुटुंबाला बदल जाणवले. नेहमी काळजीपूर्वक वागणारा अर्जुन आता अविचारी निर्णय घेऊ लागला आणि एका दिवसात पगार खर्च करू लागला. छोट्या गोष्टींवरून तो संतापायचा, आईवर ओरडायचा, आणि मग लोक का नाराज झाले हे त्याला समजत नसल्यासारखे वाटायचे. तो आपल्या शिफ्टचे नियोजन करू शकत नव्हता, भेटी विसरायचा आणि अनेकदा त्याला योग्य शब्द सापडत नसे. तो डोकेदुखीची तक्रारही करायचा आणि त्यांना सांगायचा की त्याला 'स्वतःसारखे वाटत नाही'.

त्याची आई शांता हिला आधी वाटले की तो आळशीपणा किंवा बंडखोरी करत आहे. मेंदूबद्दल वाचलेली त्याची बहीण म्हणाली, 'मेंदूचा पुढचा भाग नियोजन, आत्मनियंत्रण आणि विवेक सांभाळतो. त्याला इजा झाली असेल, तर तो हे जाणूनबुजून करत नसेल.' ते पुन्हा रुग्णालयात गेले आणि न्यूरोलॉजिस्टची मागणी केली.

न्यूरोलॉजिस्टने अर्जुनची तपासणी केली, चाचण्यांची व्यवस्था केली आणि समजावले की डोक्याच्या दुखापतीनंतर वर्तनात होणारे बदल खरे असतात आणि त्यांचा पाठपुरावा करणे आवश्यक असते. एका न्यूरोसायकॉलॉजिस्टने त्याची स्मृती आणि नियोजनक्षमता तपासली, आणि अर्जुनने साध्या दिनचर्या, लेखी आठवणी आणि संथ दिवसांसह पुनर्वसन सुरू केले. यापुढे तो नेहमी हेल्मेट घालेल यावर कुटुंबाचे एकमत झाले. त्याच्यात हळूहळू सुधारणा झाली, आणि समजुतीने कुटुंबाच्या रागाचे संयमात रूपांतर केले.

ते कसे ओळखावे

• डोक्याला मार लागल्यानंतर व्यक्तिमत्त्वात नवे बदल, जसे आवेगीपणा, राग किंवा अविवेक.

• नियोजन करण्यात, आठवण्यात किंवा शब्द शोधण्यात अडचण.

• दुखापतीनंतर चालू राहणारी डोकेदुखी, चक्कर किंवा थकवा.

• व्यक्तीला बदलांची जाणीव नसल्यासारखे वाटते किंवा ती ते समजावू शकत नाही.

• काही दिवसांत स्थिरावण्याऐवजी टिकून राहणारे किंवा वाढणारे बदल.

ही कथा काय स्पष्ट करते

फ्रंटल लोब नियोजन, निर्णय घेणे आणि आत्मनियंत्रणात कशी मदत करतो, आणि मेंदूला झालेली इजा वर्तन कसे बदलू शकते हे ही कथा दाखवते. हेल्मेट आणि सीट बेल्ट वापरणे यांसारख्या मेंदूच्या संरक्षणावरही ती भर देते.

संभाव्य मूळ कारणे

• पडताना मेंदूच्या फ्रंटल आणि इतर भागांना झालेली इजा.

• आठवडोन्आठवडे मेंदूच्या कार्यावर परिणाम करू शकणारी सूज किंवा मार.

• लक्षणे वाढवणारी अपुरी झोप, वेदना आणि ताण.

• अपघात आणि क्षमतांमधील बदलांबद्दलची भावनिक प्रतिक्रिया.

• हेल्मेट नसणे, ज्यामुळे अधिक गंभीर इजा झाली.

काय करावे

1. डोक्याच्या कोणत्याही दुखापतीनंतर वैद्यकीय आढावा घ्या, आणि वर्तनात नवे बदल दिसल्यास पुन्हा घ्या.

2. न्यूरोलॉजिस्टकडे आणि गरज असल्यास विचारशक्ती व स्मृती तपासणाऱ्या न्यूरोसायकॉलॉजिस्टकडे पाठवण्याची विनंती करा.

3. ताण कमी करण्यासाठी लेखी आठवणी, याद्या आणि स्थिर दैनंदिन दिनचर्या वापरा.

4. व्यक्तीला चांगली झोप मिळेल, ती दारू टाळेल आणि हळूहळू कामाकडे परतेल याची खात्री करा.

5. कुटुंबाला माहिती द्या, म्हणजे वर्तन हे हट्टीपणा नव्हे तर दुखापतीचा भाग म्हणून समजले जाईल.

6. भविष्यात नेहमी हेल्मेट आणि सीट बेल्ट वापरा.

कोणाचा सल्ला घ्यावा

• मेंदूच्या दुखापतीच्या आणि चालू लक्षणांच्या मूल्यमापनासाठी न्यूरोलॉजिस्ट.

• स्मृती, नियोजन आणि वर्तनातील बदलांसाठी न्यूरोसायकॉलॉजिस्ट किंवा पुनर्वसन टीम.

• फॉलो-अप आणि काळजीत समन्वय साधण्यासाठी फॅमिली डॉक्टर.

• दुखापतीनंतर मनःस्थिती, राग किंवा चिंता तीव्र झाल्यास मानसोपचारतज्ज्ञ किंवा क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट.

काय करावे आणि काय करू नये

कसे वागावे आणि संवाद साधावा

• एका वेळी एकच सूचना देत, सावकाश आणि स्पष्ट बोला.

• 'हे कठीण आहे हे मला माहीत आहे. आपण मिळून एक योजना ठरवू.' असे म्हणून पाहा.

• रागाच्या उद्रेकादरम्यान शांत राहा आणि परिस्थिती निवळल्यावर बोला.

• टोमणे आणि दोषारोप टाळा.

• पुन्हा पुन्हा टीका करण्याऐवजी लेखी टिपणे आणि हळुवार आठवणी द्या.

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका