मनःशांतीसाठी भगवद्गीता, योग आणि भारतीय ज्ञान

गीता, रामायण, उपनिषद आणि योग मन, चिंता, दुःख आणि स्थिरतेबद्दल काय शिकवतात – आधुनिक मानसशास्त्रासोबत.

या विषयावरील प्रकरणे

Chapter 23: मन, शरीर आणि आत्म्याचा समन्वय

चार खोल्या, एक घर : साधना दवाखान्याला आधार देते. ती दवाखान्याला रद्द करत नाही.

• 23.1 समग्र मानसिक आरोग्य
• 23.2 मन-शरीर संबंध
• 23.3 मन-शरीर एकात्मतेसाठी साधना
• 23.4 आध्यात्मिक स्वास्थ्य
• 23.5 अर्थ आणि उद्देश शोधणे
• 23.6 एकात्मिक उपचार
• 23.7 दैनंदिन एकात्मतेच्या साधना
• 23.8 संपूर्ण व्यक्ती
• 23.9 एक सोबती श्लोक

Chapter 24: मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा

दवाखान्याच्या बरोबरीने जिवंत ग्रंथ, त्याच्या ऐवजी कधीच नव्हे - कृष्ण अर्जुनाची थट्टा करत नाही. तो ऐकतो, मग मार्गदर्शन करतो. ही आजही पहिली क्लिनिकल कृती आहे.

• 24.1 मानसिक आरोग्यासाठी हिंदू धर्मग्रंथांकडे का पाहावे?
• 24.2 भगवद्गीता: संकट, कर्तव्य आणि मन यांवरील संवाद
• 24.3 मनाबद्दल गीतेच्या मुख्य शिकवणी
• 24.4 रामायण: शोक, कर्तव्य आणि नात्यांचे मानसशास्त्र
• 24.5 उपनिषदे: आत्मज्ञान आणि भयमुक्ती
• 24.6 भागवत पुराण आणि भक्तीचे मानसशास्त्र
• 24.7 भारतभरातील प्रादेशिक परंपरा
• 24.8 मानसिक आरोग्याचा आधार म्हणून हिंदू साधना
• 24.9 मनाबद्दलचे प्राचीन भारतीय वैद्यकीय ग्रंथ
• 24.10 आघाताची जाण असलेला योग
• 24.11 भक्तीचे आणखी काही आवाज
• 24.12 धर्मग्रंथांची आधुनिक काळजीशी सांगड
• 24.13 हिंदू जगभरात — मन, दुःख, संगत आणि मदत
• संदर्भ नोंदवही — या विभागात वापरलेली प्रत्येक धार्मिक ओळ
• 24.14 एक साधी कथा

खऱ्या आयुष्यातील कथा (9)

• कोणतेही कारण नसलेली डोकेदुखी – तिरुवनंतपुरममधील चव्वेचाळीस वर्षांचे बँक व्यवस्थापक प्रकाश नायर यांना महिनोन्महिने ताणामुळे डोकेदुखी, पोटात आवळल्यासारखे आणि खांदे दुखत होते. ते दोन डॉक्टरांकडे गेले होते आणि स्कॅनही…
• सावित्रींचा सकाळचा सराव – अडुसष्ट वर्षांच्या सावित्री भट्ट वडोदरामध्ये शिक्षिकेच्या नोकरीतून निवृत्त झाल्या. निवृत्तीनंतर त्यांना अस्वस्थ वाटू लागले, रक्तदाबाची काळजी वाटू लागली, आणि त्या रोज रात्री तीनच्या सुमारास…
• गोळ्या थांबवायला सांगणारे गुरू – म्हैसूरचे सदतीस वर्षांचे हरीश गौडा यांची नोकरी गेली आणि त्यांना निराश आणि थकल्यासारखे वाटू लागले, आणि कशातच आनंद वाटेनासा झाला. एक मित्र त्यांना एका…
• परीक्षा हॉलमधील अर्जुन – पुण्याचा एकोणीस वर्षांचा रोहन देशमुख एका स्पर्धात्मक अभियांत्रिकी परीक्षेची तयारी करत होता. त्याच्या कुटुंबाने कोचिंगवर अनेक वर्षे आणि बचत खर्च केली होती. परीक्षेच्या एक…
• दशरथाचा शोक, रामाची स्थिरता – तंजावूरचे त्र्याहत्तर वर्षांचे गोपाल अय्यंगार यांनी पन्नास वर्षांच्या सहजीवनाची साथीदार गमावली, तेव्हा त्यांनी जेवताना बोलणे बंद केले. त्यांचा मुलगा व्यंकट याला ते तिच्या खुर्चीकडे…
• सीतेचे धैर्य आणि सौम्य निवड – वाराणसीची एकतीस वर्षांची अंजली शर्मा अनेक वर्षांच्या क्रौर्यानंतर एका हानिकारक विवाहातून बाहेर पडली. आता ती शारीरिकदृष्ट्या सुरक्षित होती, आई-वडिलांसोबत राहत होती, पण तिच्या शरीराला…
• मोहनचे अस्वस्थ मन – कोझिकोडमधील चाळीस वर्षांच्या दुकानदार मोहन पिल्लई यांना आपले मन माकडासारखे उड्या मारत असल्याचे जाणवले. ते भावासोबतचे जुने भांडण मनात घोळवायचे, व्यवसाय बुडण्याची भीती बाळगायचे,…
• पार्वती, भगत आणि डॉक्टर – छत्तीस वर्षांची पार्वती हेगडे उडुपीजवळच्या एका गावात राहायची. दुसऱ्या मुलाच्या जन्मानंतर ती अबोल झाली, नीट जेवेनाशी झाली, कोणाशी बोलेनाशी झाली आणि कधीकधी स्वतःशीच पुटपुटू…
• अनिता, वय 36 – अनिताला तीव्र चिंता आणि निद्रानाश होता. ती औषधे घेत होती आणि थेरपीतही होती, पण तरीही तिला रिकामे वाटायचे. तिच्या आजीने रोज संध्याकाळी एकत्र गीता…

श्लोक (49)

• भगवद्गीता 2.50 – योग म्हणजे कर्मातील कौशल्य.
• भगवद्गीता 2.48 – योगात स्थिर राहून, आसक्ती सोडून, यश आणि अपयशात समान राहून कर्म कर. समत्वाला योग म्हणतात.
• भगवद्गीता 2.62 – विषयांचे चिंतन केल्याने आसक्ती उत्पन्न होते. आसक्तीतून इच्छा; इच्छेतून क्रोध.
• भगवद्गीता 2.63 – क्रोधातून मोह; मोहातून मूल्यांची स्मृती ढळते; त्यातून विवेक नष्ट होतो; विवेक नष्ट झाल्याने व्यक्ती पतन पावते.
• ईशावास्य उपनिषद 1 – हे सर्व ईश्वराने व्यापलेले आहे. त्यागपूर्वक भोग घे. कोणाच्याही धनाचा लोभ धरू नकोस.
• पतंजली योगसूत्र 1.2 – चित्ताच्या वृत्तींचा निरोध म्हणजे योग.
• पतंजली योगसूत्र 1.12 – तो निरोध अभ्यास आणि वैराग्य यांनी साध्य होतो.
• पतंजली योगसूत्र 2.4 – अविद्या हे पुढील क्लेशांचे क्षेत्र आहे — मग ते सुप्त, क्षीण, खंडित किंवा पूर्ण उदित असोत.
• पतंजली योगसूत्र 2.5 – अनित्याला नित्य, अशुचीला शुची, दुःखाला सुख आणि अनात्म्याला आत्मा मानणे म्हणजे अविद्या.
• पतंजली योगसूत्र 2.6 – पाहण्याची शक्ती आणि जे पाहिले जाते त्याची शक्ती जणू एकच आहे असे मानणे म्हणजे अस्मिता.
• पतंजली योगसूत्र 2.7 – सुखाच्या मागोमाग येतो तो राग.
• पतंजली योगसूत्र 2.8 – दुःखाच्या मागोमाग येतो तो द्वेष.
• पतंजली योगसूत्र 2.9 – अभिनिवेश स्वतःच्या रसाने वाहतो; तो विद्वानांमध्येही रुजलेला असतो.
• पतंजली योगसूत्र 1.5–1.6 – वृत्ती पाच प्रकारच्या आहेत, क्लिष्ट किंवा अक्लिष्ट: प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा आणि स्मृती.
• पतंजली योगसूत्र 1.33 – सुखी लोकांबद्दल मैत्री, दुःखी लोकांबद्दल करुणा, सत्कर्म करणाऱ्यांबद्दल मुदिता आणि अनुपयुक्त गोष्टींबद्दल उपेक्षा (स्थिरता) जोपासल्याने चित्त प्रसन्न होते.
• पतंजली योगसूत्र 2.46 – स्थिर आणि सुखकारक आसन म्हणजे आसन.
• भगवद्गीता 6.17 – जो आहार आणि विहारात मोजका आहे, कर्मात मोजका आहे, झोप आणि जागरणात मोजका आहे — त्याच्यासाठी योग दुःखांचा नाश करणारा होतो.
• तिरुक्कुरळ 1 – अक्षरांमध्ये 'अ' जसे पहिले आहे, तसा आदिपुरुष जगात पहिला आहे.
• तिरुक्कुरळ 121 – संयम माणसाला उंचावतो; संयमाचा अभाव त्याला कुठेही फेकून देतो.
• तुकाराम गाथा; पहिल्या ओळीने उल्लेख करा – जो पीडित आणि गांजलेल्यांना आपले म्हणतो...
• बसवण्णा, वचन परंपरा – काम हेच कैलास.
• नरसिंह मेहता, वैष्णव जन तो – जो दुसऱ्याची पीडा जाणतो त्याला वैष्णव म्हणावे.
• चरक संहिता, निदान स्थान 7.5; प्रकार निदान 7.3 मध्ये – मन, बुद्धी, संज्ञा, ज्ञान, स्मृती, भक्ती (प्रवृत्ती), शील, चेष्टा आणि आचार यांच्या विभ्रमाला उन्माद जाण.
• चरक संहिता, चिकित्सा स्थान 9.6 – विपरीत बुद्धी, सत्त्वाचा क्षोभ, चंचल दृष्टी, अधीरता, असंबद्ध वाणी आणि शून्य हृदय-मन — ही उन्मादाची सामान्य लक्षणे आहेत.
• चरक संहिता, सूत्र स्थान 11.54 – चिकित्सा तीन प्रकारची आहे: दैवव्यपाश्रय (विधी आणि अर्थ), युक्तिव्यपाश्रय (तर्कशुद्ध आहार आणि औषध), आणि सत्त्वावजय. अहितकारक विषयांपासून मनाचा निग्रह म्हणजे सत्त्वावजय.
• चरक संहिता, सूत्र स्थान 1.58 – मनाच्या विकारांवर ज्ञान, विज्ञान, धैर्य, स्मृती आणि समाधी यांनी उपचार करावेत.
• वाग्भट, अष्टांग हृदय, सूत्र स्थान 1.26 – धी (विवेक), धैर्य आणि आत्मज्ञान हे मनाच्या विकारांवरील सर्वोत्तम औषध आहे.
• भगवद्गीता 18.66 – सर्व ताठर कर्तव्ये सोडून केवळ मला शरण ये. मी तुला मुक्त करीन. शोक करू नकोस.
• भगवद्गीता 12.13 – सर्व प्राण्यांचा द्वेष न करणारा, मैत्रीपूर्ण आणि करुणामय, ममता आणि अहंकाररहित, सुख-दुःखात सम, क्षमाशील.
• शंकराचार्य, भज गोविंदम् 1 – हे मूढ मना, गोविंदाचे भजन कर, गोविंदाचे भजन कर.

आणखी विषय

• मानसिक आरोग्य म्हणजे काय? मन समजून घेण्याचे आणि मदत मिळवण्याचे सोपे मार्गदर्शन
• मनःस्थितीमागील मेंदू, संप्रेरके आणि शरीरातील रसायने
• भावना, राग आणि मनःस्थितीतील चढ-उतार – आपल्या भावना समजून घ्या
• ताण – कारणे, लक्षणे आणि कामाचा व परीक्षेचा ताण कमी करण्याचे उपाय
• चिंता, पॅनिक अटॅक आणि भीती – लक्षणे, कारणे आणि काय मदत करते
• नैराश्य आणि उदासी – लक्षणे, कारणे आणि बरे होण्याचा मार्ग
• आघात, दुःख आणि वियोग – आपल्या गतीने बरे होणे
• मुले, किशोर आणि पालक – घर आणि शाळेतील मानसिक आरोग्य
• झोपेच्या समस्या, आहार आणि दिनचर्या – निरोगी मनासाठी
• समुपदेशन, थेरपी आणि मानसोपचाराची औषधे – सोपी माहिती
• मानसिक आजारात जवळच्यांना मदत – कुटुंब आणि नाती
• मानसिक संकट आणि आत्महत्या प्रतिबंध – काय करावे
• पाच इंद्रिये, पंचमहाभूते आणि मन
• दारू, तंबाखू, ड्रग्ज आणि जुगाराचे व्यसन – लक्षणे आणि सुटका
• फोनचे व्यसन, सोशल मीडिया आणि स्क्रीन टाइम – डिजिटल आरोग्य
• निरोगी वृद्धत्व, विस्मरण आणि डिमेन्शिया – ज्येष्ठांची काळजी