मध्यरात्रीचे स्क्रोलिंग आणि वाढणारा मेंदू

पंधरा वर्षांची क्लोई मँचेस्टरमध्ये राहायची आणि शाळेत ती तिच्या हजरजबाबीपणासाठी ओळखली जायची. अलीकडे ती वर्गात डुलक्या घेत होती आणि नंतर पश्चात्ताप होईल अशा गोष्टी बोलत होती. गेल्या आठवड्यात छोट्याशा वादानंतर तिने एका मैत्…

पंधरा वर्षांची क्लोई मँचेस्टरमध्ये राहायची आणि शाळेत ती तिच्या हजरजबाबीपणासाठी ओळखली जायची. अलीकडे ती वर्गात डुलक्या घेत होती आणि नंतर पश्चात्ताप होईल अशा गोष्टी बोलत होती. गेल्या आठवड्यात छोट्याशा वादानंतर तिने एका मैत्रिणीला क्रूर संदेश पाठवला, आणि मग रात्रभर रडत राहिली. 'मी असे का केले ते मला कळत नाही,' ती आपल्या वडिलांना, मार्कला म्हणाली.

मार्कला व्याख्याने देण्याची सवय होती, पण या वेळी तो थांबला आणि तिच्या संध्याकाळी कशा जातात ते विचारले. क्लोईने कबूल केले की ती सहसा रात्री 2 वाजेपर्यंत स्क्रोल करते आणि अनेकदा नाश्ता टाळते. मार्कला त्याने वाचलेला एक लेख आठवला. आत्मनियंत्रण, विवेक आणि पुढचा विचार करण्यास मदत करणारा मेंदूचा पुढचा भाग पंचविशीच्या मध्यापर्यंत विकसित होत राहतो. मेंदूच्या खोलवर असलेली भावनिक केंद्रे किशोरवयात अतिशय सक्रिय असतात. त्यात थकवा मिसळला, की भावनिक केंद्रे जिंकण्याची शक्यता असते.

त्यांनी मिळून एक योजना आखली. रात्री फोन हॉलमध्ये चार्ज होईल. ती झोपण्याची नियमित वेळ पाळण्याचा प्रयत्न करेल, नाश्ता करेल, आणि रोज एक तास हालचाल करेल, ज्यासाठी तिने नृत्य निवडले. एखादी तीव्र भावना आली, तर संदेशाला उत्तर देण्यापूर्वी ती दहा मिनिटे थांबेल. मार्कने तिच्या शाळेच्या समुपदेशकालाही मित्रमैत्रिणींशी होणारे वाद हाताळण्याबद्दल तिच्याशी बोलण्याची विनंती केली.

पहिले आठवडे कठीण गेले. पण क्लोईला अधिक चांगली झोप लागू लागली आणि भावनांना थोडा विराम दिल्याने अनेक पश्चात्ताप टळतात हे तिला उमगले. तिने मैत्रिणीची माफी मागितली. 'तुला काय झाले आहे?' विचारण्याआधी 'तुझी संध्याकाळ कशी जाते?' असे विचारायला मार्क शिकला.

ते कसे ओळखावे

• अचानक तीव्र भावनिक प्रतिक्रिया किंवा आवेगपूर्ण कृती आणि त्यानंतर पश्चात्ताप.

• उशिरापर्यंत जागरण, दिवसा थकवा आणि जेवण टाळणे.

• बदलती पण विश्रांतीनंतर सावरणारी मनःस्थिती.

• रात्री फोनचा जास्त वापर आणि सामाजिक प्रसंगांवर तीव्र प्रतिक्रिया.

• तज्ज्ञांच्या मदतीची गरज असलेली लक्षणे: आठवडोन्आठवडे टिकणारी उदास मनःस्थिती किंवा चिंता, किंवा अतिशय धोकादायक वर्तन.

ही कथा काय स्पष्ट करते

आत्मनियंत्रणासाठी जबाबदार असलेला फ्रंटल लोब किशोरवयीनांमध्ये अजूनही विकसित होत असताना लिंबिक (भावनिक) यंत्रणा अतिशय सक्रिय कशी असते हे ही कथा दाखवते. झोप, दिनचर्या आणि दारू व अमली पदार्थांपासून मुक्त सवयी मेंदूचे रक्षण कसे करतात हे ती स्पष्ट करते.

संभाव्य मूळ कारणे

• किशोरवयातील मेंदूचा विकास, ज्यात भावनिक केंद्रे आत्मनियंत्रणाच्या भागांपेक्षा अधिक सक्रिय असतात.

• अतिशय कमी झोप, ज्यामुळे आत्मनियंत्रण कमकुवत होते.

• अनियमित जेवण आणि कमी हालचाल.

• सामाजिक दबाव आणि वेगाने घडणारे ऑनलाइन संघर्ष.

• किशोरवयीनांना अद्याप शब्दांत मांडता न येणारा ताण.

काय करावे

1. किशोरवयातील मेंदू कसा विकसित होतो याबद्दल शांतपणे बोला, म्हणजे किशोरवयीनाला आपले मूल्यमापन होत आहे असे वाटणार नाही.

2. फोनशिवाय शांत होण्याचा वेळ आणि झोपेच्या नियमित वेळांवर एकमत करा.

3. नियमित जेवण आणि रोजच्या हालचालीला प्रोत्साहन द्या.

4. विरामाचा नियम शिकवा: अस्वस्थ असताना उत्तर देण्यापूर्वी दहा मिनिटे थांबा.

5. माफी मागून आणि त्यातून शिकून झालेले नुकसान भरून काढण्यास किशोरवयीनाला मदत करा.

6. मनःस्थितीच्या समस्या चालू राहिल्यास शाळेचा समुपदेशक किंवा डॉक्टरांना सहभागी करा.

कोणाचा सल्ला घ्यावा

• मैत्रीतील संघर्ष आणि भावना व्यवस्थापनासाठी शाळेचा समुपदेशक.

• झोप, मनःस्थिती आणि शारीरिक आरोग्य तपासणीसाठी बालरोगतज्ज्ञ किंवा फॅमिली डॉक्टर.

• राग, उदास मनःस्थिती किंवा चिंता वारंवार आणि हानिकारक असल्यास क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट.

• धोकादायक वर्तन, मनःस्थितीतील तीव्र चढउतार किंवा स्वतःला इजा करण्याचे कोणतेही विचार दिसल्यास मानसोपचारतज्ज्ञ; धोका असल्यास आपत्कालीन क्रमांक किंवा जवळचे रुग्णालय वापरा.

काय करावे आणि काय करू नये

कसे वागावे आणि संवाद साधावा

• शांत क्षण निवडा आणि जिज्ञासेने सुरुवात करा: 'तुझ्या संध्याकाळींबद्दल मला सांग.'

• 'मला वाटते तुझा मेंदू अजूनही आत्मनियंत्रणाची जोडणी करत आहे; चल, आपण मिळून काही उपयोगी सवयी लावूया.' असे म्हणा.

• सल्ला देण्यापूर्वी पूर्ण ऐकून घ्या.

• लाजवणे किंवा टोमणे टाळा.

• स्पष्ट मर्यादा कायम ठेवतानाच तुम्ही त्यांच्या बाजूने आहात हे दाखवा.

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका