उष्णता, संप्रेरके आणि दुखावणारे शब्द

सत्तेचाळीस वर्षांची लक्ष्मी मदुराईत एक छोटे शिवणकामाचे दुकान चालवायची. गेल्या वर्षभरात तिची मासिक पाळी अनियमित झाली होती, आणि रात्री गरम झळांमुळे ती घामाने भिजून जागी व्हायची. दिवसा तिला विनाकारण अस्वस्थ वाटायचे, आणि छोट…

सत्तेचाळीस वर्षांची लक्ष्मी मदुराईत एक छोटे शिवणकामाचे दुकान चालवायची. गेल्या वर्षभरात तिची मासिक पाळी अनियमित झाली होती, आणि रात्री गरम झळांमुळे ती घामाने भिजून जागी व्हायची. दिवसा तिला विनाकारण अस्वस्थ वाटायचे, आणि छोट्या गोष्टींनी ती संतापायची. गेल्या आठवड्यात सांडलेल्या कपावरून ती आपल्या किशोरवयीन मुलीवर, दिव्यावर ओरडली, आणि मग स्वयंपाकघरात रडली.

दुखावलेली दिव्या म्हणाली, 'अम्मा, तू बदलली आहेस.' तिचे वडील पुटपुटले की हे 'बायकांचे मूड' आहेत. लक्ष्मीला गैरसमज झाल्यासारखे आणि लाजल्यासारखे दोन्ही वाटले. आपण वेड्या होत आहोत का, असा तिला प्रश्न पडला.

निवृत्त परिचारिका असलेल्या एका शेजारणीने तिला हळुवारपणे सांगितले, 'तुझ्या वयात इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉन ही संप्रेरके बदलू लागतात. ती सेरोटोनिन आणि डोपामाइनवर प्रभाव टाकतात, जी मनःस्थिती, झोप आणि शांततेवर परिणाम करणारी मेंदूतील रसायने आहेत. विशेषतः प्रोजेस्टेरॉनचा सुखदायक परिणाम असतो, आणि ते कमी झाले की चिंता आणि अपुरी झोप वाढू शकते. हे सामान्य आहे, आणि मदत उपलब्ध आहे.'

लक्ष्मी एका स्त्रीरोगतज्ज्ञांकडे गेली, ज्यांनी तिची पाळी, झोप आणि मनःस्थितीबद्दल विचारले, आणि ती आयुष्याच्या कोणत्या टप्प्यात प्रवेश करत आहे हे समजावले. डॉक्टरांनी साधी पावले सुचवली: नियमित झोप, व्यायाम, कमी कॅफिन आणि फॉलो-अप. त्यांनी लक्ष्मीच्या मनःस्थितीबद्दलही विचारले आणि सांगितले की दुःख किंवा चिंता जड झाली, तर समुपदेशक किंवा मानसोपचारतज्ज्ञही मदत करू शकतात. घरी लक्ष्मीने दिव्याला साध्या शब्दांत काय घडत आहे ते समजावले. दिव्याने तिला मिठी मारली आणि कुटुंब जुळवून घेऊ लागले, तिला पंखा देऊ लागले आणि संध्याकाळी काही शांत मिनिटे देऊ लागले. तिची मनःस्थिती नाहीशी झाली नाही, पण ती आपल्या आत एखाद्या अनोळखी व्यक्तीसारखी वाटणे थांबले.

ते कसे ओळखावे

• अनियमित पाळी, गरम झळा किंवा रात्री घाम येणे आणि त्यासोबत मनःस्थितीतील बदल.

• स्वभावाशी न जुळणारी अचानक चिडचिड, चिंता किंवा रडवेलेपणा.

• भावनिक प्रतिक्रिया वाढवणारी अपुरी झोप आणि थकवा.

• कुटुंबाने त्याला 'वृत्ती' किंवा 'नाटक' समजणे.

• जड होणारे, आठवडोन्आठवडे टिकणारे किंवा निराशेचा समावेश असलेले मनःस्थितीतील बदल.

ही कथा काय स्पष्ट करते

इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉनसारखी प्रजनन संप्रेरके सेरोटोनिन आणि डोपामाइनसारख्या मेंदूतील रसायनांद्वारे मनःस्थिती, झोप आणि चिंतेवर कसा प्रभाव टाकतात हे ही कथा दाखवते. आयुष्याचे टप्पे संप्रेरकांमध्ये बदल घेऊन येतात आणि त्यांना दोषाची नव्हे तर समजुतीची गरज असते, हे ती शिकवते.

संभाव्य मूळ कारणे

• मध्यम वयाच्या आसपास इस्ट्रोजेन आणि प्रोजेस्टेरॉनच्या बदलत्या पातळ्या.

• रात्री घाम आल्याने बिघडलेली झोप.

• त्याच वेळी आयुष्यातील इतर ताण: किशोरवयीन मुले, काम, वृद्ध आई-वडील.

• संप्रेरकांतील बदलांबद्दलची जैविक संवेदनशीलता.

• कुटुंबात माहिती आणि आधाराचा अभाव.

काय करावे

1. काही आठवडे पाळी, लक्षणे, झोप आणि मनःस्थितीची साधी डायरी ठेवा.

2. लक्षणे आणि पर्यायांवर चर्चा करण्यासाठी स्त्रीरोगतज्ज्ञ किंवा फॅमिली डॉक्टरांकडे जा.

3. नियमित झोप, व्यायाम, संतुलित जेवण आणि मर्यादित कॅफिन पाळा.

4. काय घडत आहे ते जवळच्या कुटुंबीयांना साध्या शब्दांत समजावा.

5. दिवसात विश्रांती आणि श्वासाच्या सरावासाठी छोटे विराम घ्या.

6. दुःख किंवा चिंता जड असल्यास किंवा टिकून राहिल्यास मानसिक आरोग्यासाठी मदत घ्या.

कोणाचा सल्ला घ्यावा

• मासिक पाळीतील बदल, गरम झळा आणि संप्रेरकांशी संबंधित प्रश्नांसाठी स्त्रीरोगतज्ज्ञ.

• सर्वसाधारण आरोग्यासाठी आणि काळजीत समन्वय साधण्यासाठी फॅमिली डॉक्टर.

• चिंता, चिडचिड किंवा ताणासाठी समुपदेशक किंवा क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट.

• उदास मनःस्थिती खोल, टिकून राहणारी झाल्यास किंवा तिच्यात निराशेचा समावेश असल्यास मानसोपचारतज्ज्ञ.

काय करावे आणि काय करू नये

कसे वागावे आणि संवाद साधावा

• हळुवार, आदरयुक्त स्वर वापरा आणि चिडवणे टाळा.

• 'तुझ्या शरीरात बदल होत आहेत हे मला माहीत आहे. मी कशी मदत करू?' असे म्हणून पाहा.

• सुधारण्याचा प्रयत्न न करता ऐका आणि 'शांत हो' असे म्हणणे टाळा.

• इतर स्त्रियांशी तुलना टाळा.

• उद्रेकानंतर 'मला माफ कर. ते तुझ्याबद्दल नव्हते.' असे म्हणून दुरुस्ती करा.

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका