मोहनचे अस्वस्थ मन

कोझिकोडमधील चाळीस वर्षांच्या दुकानदार मोहन पिल्लई यांना आपले मन माकडासारखे उड्या मारत असल्याचे जाणवले. ते भावासोबतचे जुने भांडण मनात घोळवायचे, व्यवसाय बुडण्याची भीती बाळगायचे, आणि सुटका म्हणून त्यांना गोड पदार्थ आणि फोनव…

कोझिकोडमधील चाळीस वर्षांच्या दुकानदार मोहन पिल्लई यांना आपले मन माकडासारखे उड्या मारत असल्याचे जाणवले. ते भावासोबतचे जुने भांडण मनात घोळवायचे, व्यवसाय बुडण्याची भीती बाळगायचे, आणि सुटका म्हणून त्यांना गोड पदार्थ आणि फोनवर स्क्रोलिंगची ओढ लागायची. त्यांना ताणलेले वाटायचे आणि ते सगळ्यांशी तुटकपणे वागायचे. 'मन माझा शत्रू आहे,' ते आपल्या मित्राला म्हणाले.

योगसूत्रांच्या वर्गांना जाणाऱ्या त्यांच्या मित्राने सांगितले की प्राचीन गुरूंनी क्लेश नावाच्या पाच आंतरिक गाठी सांगितल्या: स्पष्टपणे न दिसणे (अविद्या), 'मी' आणि 'माझे' याची जाणीव (अस्मिता), सुख देणाऱ्याला चिकटून राहणे (राग), दुखावणाऱ्याला दूर ढकलणे (द्वेष) आणि नुकसानाची व अंताची भीती (अभिनिवेश). मोहन हसले, कारण त्यांना पाचही गाठींमध्ये स्वतः दिसले. मित्राने त्यांना गीतेतील त्या ओळीचीही आठवण करून दिली की मन मित्र किंवा शत्रू असू शकते, आणि अस्वस्थ मन स्थिर अभ्यासाने वश होते.

मोहन यांनी एक छोटी दिनचर्या सुरू केली: सकाळी पाच मिनिटे शांत नामजप, संथ श्वास, फेरफटका, आणि 'चिकटून राहणे' किंवा 'दूर ढकलणे' दिसल्यावर त्याची नोंद घेण्याची साधी सवय. त्यामुळे त्यांना थोडे मागे सरकून पाहता आले. पण त्यांची झोप बिघडलेलीच राहिली आणि पैशांची काळजी वाढली. त्यांच्या पत्नीने त्यांना डॉक्टरांकडे जायला राजी केले, ज्यांनी चिंतेचे निदान केले आणि त्यांच्या साधनेसोबत समुपदेशनाची व्यवस्था केली.

'जुन्या शब्दांनी मला नकाशा दिला,' मोहन म्हणाले. 'समुपदेशकाने मला त्यावरून चालायला मदत केली.'

ते कसे ओळखावे

• उड्या मारणारे, भूतकाळ घोळवणारे किंवा पुढे धावणारे मन, आणि स्थिरावण्यात अडचण.

• गोड पदार्थ किंवा फोन यांसारख्या सुखसोयींना घट्ट चिकटून राहणे, आणि अस्वस्थतेबद्दल तीव्र तिटकारा.

• पैसा, प्रतिष्ठा किंवा जीवन यांसारख्या गोष्टी गमावण्याची प्रमाणाबाहेरची भीती.

• आठवडोन्आठवडे चिडचिड आणि अपुरी झोप.

• अधिक अस्वस्थ करणाऱ्या विचलनांमध्ये शांतता शोधणे.

ही कथा काय स्पष्ट करते

प्रकरणातील योगसूत्रांचे पाच क्लेश, अस्वस्थ मनावरील गीतेच्या शिकवणी, आणि मंत्र व नामजप यांवरील विभाग दाखवतात की प्राचीन प्रारूपे मनाच्या दुःखाचे वर्णन कसे करतात आणि साधना शांततेला कसा आधार देते. आधुनिक समुपदेशन आणि वैद्यकीय काळजी त्यांच्यासोबत असतात.

संभाव्य मूळ कारणे

• पैसा, कुटुंब किंवा आरोग्याबद्दलची दीर्घकालीन काळजी.

• सुखसोयींना चिकटून राहण्याच्या आणि अस्वस्थता टाळण्याच्या सवयी.

• चिंता, अपुरी झोप आणि फोनचा सततचा वापर.

• न मिटलेला कौटुंबिक संघर्ष आणि शांत वेळच नसणे.

काय करावे

1. शांत नामजप, प्रार्थना किंवा श्वास यांसारखी छोटी दैनंदिन साधना एकाच वेळी ठरवा.

2. मत न बनवता विचारांचे निरीक्षण करा आणि त्यांना चिकटून राहणे, दूर ढकलणे किंवा भीती अशी नावे द्या.

3. फोनवरील स्क्रोलिंग आणि रात्री उशिरा खाणे कमी करा.

4. कौटुंबिक भांडणांबद्दल एखाद्या तटस्थ व्यक्तीशी, किंवा शांत असताना थेट त्या व्यक्तीशी बोला.

5. काळजी आणि अपुरी झोप आठवडोन्आठवडे चालू राहिल्यास डॉक्टर किंवा समुपदेशकाला भेटा.

कोणाचा सल्ला घ्यावा

• झोपेच्या समस्या, चिंतेची लक्षणे, किंवा शारीरिक आरोग्याचा संबंध असू शकल्यास फॅमिली डॉक्टर.

• चिंता आणि विचारांच्या नमुन्यांसाठी क्लिनिकल सायकॉलॉजिस्ट किंवा समुपदेशक.

• चिंता तीव्र असल्यास किंवा काम आणि कुटुंबात अडथळा आणत असल्यास मानसोपचारतज्ज्ञ.

• वैद्यकीय काळजीसोबत, साधनेच्या मार्गदर्शनासाठी विश्वासू गुरू किंवा वडीलधारी व्यक्ती.

काय करावे आणि काय करू नये

कसे वागावे आणि संवाद साधावा

• न्यायाधीश नव्हे, मित्र बना: 'तुझे मन थकलेले वाटते. आपण थोडा वेळ एकत्र बसूया.'

• ऐकल्यानंतर एखादा श्लोक किंवा कल्पना हळुवारपणे सांगा.

• विचारा: 'सर्वांत जास्त वेळा परत येणारी काळजी कोणती?'

• 'फक्त त्याचा विचार करू नकोस' असे म्हणणे टाळा.

• प्रोत्साहन द्या: 'तुझ्या ते लक्षात आले. ही प्रगती आहे.'

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका