स्पर्श आणि मानसिक आरोग्य – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
पुस्तकातून – प्रकरण 6: पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
स्पर्श आणि मानसिक आरोग्य
सकारात्मक स्पर्श
उबदार मिठी, हात धरणे, हळुवार थोपटणे, मालिश आणि काळजीपूर्वक स्पर्श ऑक्सिटोसिन सोडू शकतात, कॉर्टिसॉल कमी करू शकतात आणि सुरक्षितता व नात्याची भावना निर्माण करू शकतात. निरोगी भावनिक आणि मेंदूच्या विकासासाठी अर्भकांना आणि मुलांना योग्य स्पर्शाची गरज असते.
नकारात्मक किंवा हानिकारक स्पर्श
कठोर, वेदनादायक किंवा उल्लंघन करणारा स्पर्श (अत्याचार, हिंसा) आघात, भीती आणि दीर्घकालीन मानसिक आरोग्य समस्या निर्माण करू शकतो. आघातातून वाचलेल्यांसाठी तटस्थ स्पर्शही कधी कधी धोकादायक वाटू शकतो; संवेदनशीलता आणि संमती अत्यंत आवश्यक आहेत.
स्वतःचा स्पर्श आणि शरीराची जाणीव
श्वसनाच्या व्यायामादरम्यान छातीवर किंवा पोटावर हात ठेवल्याने स्थिरता मिळू शकते. योग, स्ट्रेचिंग आणि सजग हालचाल शरीराची जाणीव वाढवतात आणि चिंता व नैराश्य कमी करू शकतात.
पोत आणि आराम
मऊ कपडे, आरामदायक बिछाना आणि आल्हाददायक पोत सुरक्षितता आणि विश्रांतीची भावना निर्माण करू शकतात. खरखरीत, खाज आणणारे किंवा अस्वस्थ कपडे, विशेषतः संवेदनशील लोकांमध्ये, चिडचिड वाढवू शकतात.
स्पर्शाच्या आरोग्यदायी सवयी
विश्वासू कुटुंबीय आणि मित्रांसोबत सुरक्षित, संमतीने शारीरिक जवळीक साधा (मिठी, हस्तांदोलन, जवळ बसणे).
ताणाच्या वेळी स्वतःला शांत करणाऱ्या स्पर्शाचा सराव करा (हृदयावर हात, हळुवार स्व-मालिश).
आपल्या शरीराशी जोडले जाण्यासाठी नियमित शारीरिक हालचाल, योग किंवा स्ट्रेचिंग करा.
वैयक्तिक मर्यादांचा आदर करा; इतरांवर कधीही स्पर्श लादू नका.
स्पर्श आघाताशी जोडलेला असेल, तर सुरक्षितपणे बरे होण्यासाठी आघाताची जाण असलेल्या थेरपिस्टसोबत काम करा.
संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 6: पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
खऱ्या आयुष्यातील कथा
- खिडकीजवळच्या बैठकीचा प्रयोग – चौदा वर्षांचा आरव दिल्लीतील एका अपार्टमेंटमध्ये राहायचा आणि सुट्टीचा बहुतेक वेळ पडदे ओढून घरातच स्क्रीनवर गेम खेळत घालवायचा. जुलैपर्यंत तो सकाळी झोपाळलेला, मध्यरात्री जागा आणि आई-वडिलांवर…
- आईच्या स्वयंपाकघराचा वास – पस्तीस वर्षांची आयेशा बर्मिंगहॅममध्ये, लाहोरमधील आपल्या आईपासून दूर राहायची. मागच्या हिवाळ्यात तिच्या आईचे निधन झाले होते. काही आठवड्यांनंतर एका सुपरमार्केटमध्ये वेलची आणि लवंगांच्या स्टॉलजवळून जाताना आयेशा…
- साखरेची उसळी आणि रविवारची जेवणे – एकोणीस वर्षांचा देव कोलकात्यात शिकायचा आणि वसतिगृहात राहायचा. परीक्षेच्या काळात तो व्यवस्थित जेवण टाळून चहा, चिप्सची पाकिटे आणि गोड पेयांवर जगायचा. तिसऱ्या आठवड्यापर्यंत तो सकाळी अस्वस्थ…
- खूप मोठा आवाज, खूप शांतता – कोचीमधील एका कौटुंबिक लग्नात आठ वर्षांच्या नीलाने कान झाकले, टेबलाखाली लपली आणि मग एका मावशीने तिला मिठी मारण्याचा प्रयत्न केल्यावर किंचाळली. संगीत मोठ्या आवाजात होते, दिवे…
श्लोक
- भगवद्गीता 15.9 – कान, डोळे, स्पर्श, चव आणि गंध यांचा, तसेच मनाचा आश्रय घेऊन व्यक्ती विषयांचा उपभोग घेते.
या विषयावर आणखी: पाच इंद्रिये, पंचमहाभूते आणि मन
आणखी प्रश्न
- सकारात्मक स्पर्श – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- नकारात्मक किंवा हानिकारक स्पर्श – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- स्पर्शाच्या आरोग्यदायी सवयी – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- संवेदी अतिभार आणि संवेदी वंचितता – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- अतिभार – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- वंचितता – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- संवेदी संवेदनशीलता आणि मानसिक विकार – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- इंद्रियांचा उपचारासाठी वापर – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- इंद्रिये आणि पंचमहाभूते – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- कोणत्या इंद्रियाचा लिंबिक सिस्टिमशी (भावना आणि स्मृतीचे केंद्र) थेट मार्ग आहे?