दृष्टी आणि मानसिक आरोग्य – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
पुस्तकातून – प्रकरण 6: पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
दृष्टी आणि मानसिक आरोग्य
नैसर्गिक प्रकाश आणि सूर्यप्रकाश
सकाळचा सूर्यप्रकाश मेलाटोनिन आणि सर्काडियन लयीचे नियमन करण्यास मदत करतो, ज्यामुळे झोप आणि मनःस्थिती सुधारते. सूर्यप्रकाशाच्या अभावाचा संबंध ऋतुजन्य भावनिक विकाराशी (SAD) आहे, जो अंधाऱ्या महिन्यांत होणारा नैराश्याचा एक प्रकार आहे. प्रकाश थेरपी हा SAD साठी पुराव्यावर आधारित उपचार आहे.
निसर्ग आणि हिरवीगार ठिकाणे
झाडे, वनस्पती, आकाश, पाणी आणि मोकळ्या जागा पाहिल्याने ताण कमी होऊ शकतो, रक्तदाब कमी होऊ शकतो आणि मनःस्थिती सुधारू शकते. निसर्गाची चित्रे किंवा व्हिडिओसुद्धा शांत करणारा परिणाम करू शकतात.
रंग आणि प्रकाशयोजना
मऊ, उबदार प्रकाश अनेकदा शांत करणारा वाटतो. खूप प्रखर, लुकलुकणारा किंवा कठोर प्रकाश काही लोकांमध्ये तणाव आणि डोकेदुखी वाढवू शकतो. रंग वेगवेगळ्या भावना जागवू शकतात (निळा आणि हिरवा अनेकदा शांत करणारे वाटतात; लाल ऊर्जा देणारा किंवा आक्रमक वाटू शकतो), मात्र प्रतिसाद व्यक्ती आणि संस्कृतीनुसार वेगळे असतात.
स्क्रीन आणि डिजिटल संपर्क
अति स्क्रीन टाइम, विशेषतः रात्री, झोप बिघडवू शकतो आणि चिंता व उदास मनःस्थिती वाढवू शकतो.
हिंसक, त्रासदायक किंवा अतिशय उत्तेजित करणारा मजकूर ताण आणि नकारात्मक भावना वाढवू शकतो.
सोशल मीडियावरील तुलना आत्मसन्मान आणि शरीर-प्रतिमेच्या चिंता वाढवू शकते.
दृष्टीच्या आरोग्यदायी सवयी
शक्य असेल तेव्हा 10–30 मिनिटे सकाळचा सूर्यप्रकाश घ्या.
नियमितपणे नैसर्गिक किंवा हिरव्यागार वातावरणात वेळ घालवा.
घरात, विशेषतः संध्याकाळी, मऊ, आरामदायक प्रकाश वापरा.
झोपण्यापूर्वी किमान 1 तास स्क्रीन टाइम कमी करा; नाइट मोड वापरा.
दृश्य मजकूर निवडून पाहा: त्रासदायक बातम्या किंवा हिंसक माध्यमे मर्यादित करा; उत्साहवर्धक आणि शैक्षणिक मजकूर पाहा.
राहण्याच्या आणि कामाच्या जागा नीटनेटक्या आणि नजरेला शांत वाटतील अशा ठेवा.
संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 6: पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
खऱ्या आयुष्यातील कथा
- खिडकीजवळच्या बैठकीचा प्रयोग – चौदा वर्षांचा आरव दिल्लीतील एका अपार्टमेंटमध्ये राहायचा आणि सुट्टीचा बहुतेक वेळ पडदे ओढून घरातच स्क्रीनवर गेम खेळत घालवायचा. जुलैपर्यंत तो सकाळी झोपाळलेला, मध्यरात्री जागा आणि आई-वडिलांवर…
- आईच्या स्वयंपाकघराचा वास – पस्तीस वर्षांची आयेशा बर्मिंगहॅममध्ये, लाहोरमधील आपल्या आईपासून दूर राहायची. मागच्या हिवाळ्यात तिच्या आईचे निधन झाले होते. काही आठवड्यांनंतर एका सुपरमार्केटमध्ये वेलची आणि लवंगांच्या स्टॉलजवळून जाताना आयेशा…
- साखरेची उसळी आणि रविवारची जेवणे – एकोणीस वर्षांचा देव कोलकात्यात शिकायचा आणि वसतिगृहात राहायचा. परीक्षेच्या काळात तो व्यवस्थित जेवण टाळून चहा, चिप्सची पाकिटे आणि गोड पेयांवर जगायचा. तिसऱ्या आठवड्यापर्यंत तो सकाळी अस्वस्थ…
- खूप मोठा आवाज, खूप शांतता – कोचीमधील एका कौटुंबिक लग्नात आठ वर्षांच्या नीलाने कान झाकले, टेबलाखाली लपली आणि मग एका मावशीने तिला मिठी मारण्याचा प्रयत्न केल्यावर किंचाळली. संगीत मोठ्या आवाजात होते, दिवे…
श्लोक
- भगवद्गीता 15.9 – कान, डोळे, स्पर्श, चव आणि गंध यांचा, तसेच मनाचा आश्रय घेऊन व्यक्ती विषयांचा उपभोग घेते.
या विषयावर आणखी: पाच इंद्रिये, पंचमहाभूते आणि मन
आणखी प्रश्न
- नैसर्गिक प्रकाश आणि सूर्यप्रकाश – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- रंग आणि प्रकाशयोजना – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- स्क्रीन आणि डिजिटल संपर्क – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- दृष्टीच्या आरोग्यदायी सवयी – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- ध्वनी (श्रवण) आणि मानसिक आरोग्य – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- शांत करणारे आवाज – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- आवाजाच्या आरोग्यदायी सवयी – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- गंध आणि मानसिक आरोग्य – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- शांत करणारे सुगंध – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य
- गंधाच्या आरोग्यदायी सवयी – पाच इंद्रिये आणि मानसिक आरोग्य