मानसिक आरोग्याचा आधार म्हणून हिंदू साधना – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
पुस्तकातून – प्रकरण 24: मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
मानसिक आरोग्याचा आधार म्हणून हिंदू साधना
मंत्र, नामजप आणि प्रार्थना
मंत्र, नामजप आणि प्रार्थना केंद्रित-लक्ष ध्यानासारखे काम करू शकतात. त्यांमुळे श्वसनाचे नियमन; सतत तेच विचार आणि चिंता कमी होणे; वाढलेले नाते आणि अर्थ; चिंतनासाठी नियोजित वेळ मिळतो.
विधी, पूजा आणि सण
रोजची पूजा, आरती, दिवे, नैवेद्य. दिनचर्या आणि रचना; अर्थ शोधणे; एकाकीपणा कमी करणारा सामाजिक आधार. विधींद्वारे प्रक्रिया: आंतरिक राक्षसांवर (राग, लोभ, अहंकार) विजय म्हणून दुर्गापूजा; अडचणीनंतरचा प्रकाश म्हणून दिवाळी; नियोजित शोक आणि स्मरण म्हणून श्राद्ध.
तीर्थयात्रा
दिनचर्येतून विश्रांती; शारीरिक श्रम आणि शिस्त; सामायिक ओळख; शुद्धी आणि नवचैतन्याची कथा.
मानसिक स्वच्छता म्हणून नैतिकता
सत्य (सत्यवचन), अहिंसा (हानी न करणे), संयम म्हणून ब्रह्मचर्य, अस्तेय (चोरी न करणे), अपरिग्रह (हाव न धरणे). यांच्याशी सुसंगत जगल्याने हानिकारक कृतींमुळे येणारा अपराधीपणा आणि लाज; नात्यांमधील संघर्ष; आंतरिक विभाजन ("मी बोलतो एक, करतो दुसरे") कमी होऊ शकतात. सचोटी आणि स्वाभिमान संरक्षक आहेत.
बरे होण्यासाठी वापरली जाणारी तंत्रे
आसन, प्राणायाम, ध्यान, योगनिद्रा.
मंत्र / जप (एखाद्या पवित्र शब्दाचा किंवा वाक्याचा पुनरुच्चार), भक्ती, सेवा (निःस्वार्थ सेवा), सत्संग (चांगली संगत), स्वाध्याय (स्व-अध्ययन).
यम / नियम; आयुर्वेदिक दिनचर्या; व्यक्तीचे स्तरित प्रारूप म्हणून पंचकोश.
क्लेश (मनाचे क्लेश); अभ्यास (स्थिर साधना) आणि वैराग्य (सोडून देणे).
हे आधार आहेत. ते आरोग्यदायी झोप, अन्न, हालचाल आणि दैनंदिन दिनचर्येच्या बरोबरीने काम करतात. ते मानसोपचारतज्ज्ञांच्या भेटीची जागा घेत नाहीत.
संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 24: मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
खऱ्या आयुष्यातील कथा
- परीक्षा हॉलमधील अर्जुन – पुण्याचा एकोणीस वर्षांचा रोहन देशमुख एका स्पर्धात्मक अभियांत्रिकी परीक्षेची तयारी करत होता. त्याच्या कुटुंबाने कोचिंगवर अनेक वर्षे आणि बचत खर्च केली होती. परीक्षेच्या एक आठवडा आधी…
- दशरथाचा शोक, रामाची स्थिरता – तंजावूरचे त्र्याहत्तर वर्षांचे गोपाल अय्यंगार यांनी पन्नास वर्षांच्या सहजीवनाची साथीदार गमावली, तेव्हा त्यांनी जेवताना बोलणे बंद केले. त्यांचा मुलगा व्यंकट याला ते तिच्या खुर्चीकडे टक लावून…
- सीतेचे धैर्य आणि सौम्य निवड – वाराणसीची एकतीस वर्षांची अंजली शर्मा अनेक वर्षांच्या क्रौर्यानंतर एका हानिकारक विवाहातून बाहेर पडली. आता ती शारीरिकदृष्ट्या सुरक्षित होती, आई-वडिलांसोबत राहत होती, पण तिच्या शरीराला तसे वाटत…
- मोहनचे अस्वस्थ मन – कोझिकोडमधील चाळीस वर्षांच्या दुकानदार मोहन पिल्लई यांना आपले मन माकडासारखे उड्या मारत असल्याचे जाणवले. ते भावासोबतचे जुने भांडण मनात घोळवायचे, व्यवसाय बुडण्याची भीती बाळगायचे, आणि सुटका…
श्लोक
- भगवद्गीता 2.48 – योगात स्थिर राहून, आसक्ती सोडून, यश आणि अपयशात समान राहून कर्म कर. समत्वाला योग म्हणतात.
- भगवद्गीता 2.62 – विषयांचे चिंतन केल्याने आसक्ती उत्पन्न होते. आसक्तीतून इच्छा; इच्छेतून क्रोध.
या विषयावर आणखी: मनःशांतीसाठी भगवद्गीता, योग आणि भारतीय ज्ञान
आणखी प्रश्न
- विधी, पूजा आणि सण – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
- मानसिक स्वच्छता म्हणून नैतिकता – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
- बरे होण्यासाठी वापरली जाणारी तंत्रे – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
- मनाबद्दलचे प्राचीन भारतीय वैद्यकीय ग्रंथ – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
- चरक संहिता — उन्माद म्हणजे काय – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
- सत्त्वावजय — व्याख्या – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
- पाच साधने — एकेक तंत्र – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
- मनाचा आंतरिक क्रम – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
- प्रतिद्वंद्व — विरुद्ध भावनेची जोड – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
- वैद्य आणि कुटुंब प्रत्यक्षात काय करतात – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
- भगवद्गीता मनाबद्दल काय शिकवते