सत्त्वावजय — व्याख्या – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा

संस्कृत पाठ: त्रिविधमौषधमिति— दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं, सत्त्वावजयश्च । तत्र ... सत्त्वावजयः— पुनरहितेभ्योऽर्थेभ्यो मनोनिग्रहः ॥

उच्चार: trividham ausadham iti — daiva-vyapasrayam, yukti-vyapasrayam, sattvavajayas ca | tatra ... sattvavajayah — punar ahitebhyo 'rthebhyo mano-nigrahah ||

अनुवाद: चिकित्सा तीन प्रकारची आहे: दैवव्यपाश्रय (विधी आणि अर्थ), युक्तिव्यपाश्रय (तर्कशुद्ध आहार आणि औषध), आणि सत्त्वावजय. अहितकारक विषयांपासून मनाचा निग्रह म्हणजे सत्त्वावजय.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: येथे सत्त्व म्हणजे मन (आणि त्याचा स्वच्छ गुण). अवजय म्हणजे ते परत जिंकणे. अहित-अर्थ म्हणजे रज आणि तमाला खतपाणी घालणारे विषय, बातम्या, तुलना आणि आंतरिक चित्रे. मनोनिग्रह म्हणजे भावना दडपणे नव्हे; आठवडा अधिक बिघडवणाऱ्या विषयाला खतपाणी घालत राहण्यास नकार देणे.

संदर्भ — चरक संहिता, सूत्र स्थान 11.54

संस्कृत पाठ: मानसो ज्ञानविज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः ।

उच्चार: manaso jnana-vijnana-dhairya-smrti-samadhibhih |

अनुवाद: मनाच्या विकारांवर ज्ञान, विज्ञान, धैर्य, स्मृती आणि समाधी यांनी उपचार करावेत.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: टीकाकार चक्रपाणी पाच आंतरिक साधने सांगतात: आत्मज्ञान (ज्ञान), शिक्षण आणि शास्त्र (विज्ञान), स्थिर धैर्य (धैर्य), आपण जगलेल्या गोष्टींची स्मृती (स्मृती) आणि केंद्रित शांतता (समाधी).

संदर्भ — चरक संहिता, सूत्र स्थान 1.58