मानसिक आरोग्यावर परिणाम करणारे घटक – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
पुस्तकातून – प्रकरण 1: मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
मानसिक आरोग्यावर परिणाम करणारे घटक
चार घटक-गट — जैविक, मानसिक, सामाजिक-पर्यावरणीय, जीवनशैली — असे दाखवले आहेत की ते वेगळे करता येत नाहीत.
आकृती 1.1 जैव-मानसिक-सामाजिक-आध्यात्मिक प्रारूप: शरीर, मन, नाती आणि दैनंदिन जीवन एकत्र काम करतात.
| घटक-गट | तुमची यादी | अधिक तपशील |
|---|---|---|
| जैविक | जनुके, मेंदूची रचना, मेंदूतील रसायने, संप्रेरके, शारीरिक आजार, दुखापती, व्यसन | तसेच थायरॉइड, ॲनिमिया, B12, झोपेची कमतरता, सूज, डोक्याला मार, स्टिरॉइडसारखी काही औषधे |
| मानसिक | व्यक्तिमत्त्व, तोंड देण्याच्या पद्धती, विचारांच्या सवयी, भूतकाळातील आघात, आत्मसन्मान, समजुती | स्वभाव, आसक्तीची शैली, संज्ञानात्मक विकृती (अनुपयुक्त विचारसवयी), अर्थ |
| सामाजिक आणि पर्यावरणीय | कुटुंब, मैत्री, शाळा किंवा काम, गरिबी, भेदभाव, हिंसा, विस्थापन, आपत्ती, युद्ध | जात आणि लिंगाधारित हिंसा, स्थलांतर, सोशल मीडिया, गर्दी, बेरोजगारी |
| जीवनशैली | झोप, अन्न, शारीरिक हालचाल, दिनचर्या, स्क्रीन टाइम, व्यसन, आध्यात्मिक किंवा सामुदायिक साधना | सूर्यप्रकाश, कॅफिनची वेळ, एकाकीपणा विरुद्ध सत्संग (ज्ञानासाठी धार्मिक मेळावा) — साधना मदत करतात; त्या तातडीच्या उपचारांची जागा घेत नाहीत |
मानसिक आरोग्य अनेक घटकांनी घडते. कोणताही एक घटक एकटा ते ठरवत नाही. सहसा ते अनेक घटकांचे मिश्रण असते.
आकृती 1.2 धोक्याचे आणि संरक्षक घटक: स्वास्थ्य जड बाजूकडे झुकते.
संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 1: मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
खऱ्या आयुष्यातील कथा
- बारा नंबरची शांत खोली – मीरा सोळा वर्षांची होती आणि सुमारे दोन महिन्यांपूर्वीपर्यंत घरातली सर्वांत बोलकी व्यक्ती होती. गृहपाठ करताना ती गाणी म्हणायची, भावाशी क्रिकेटवरून वाद घालायची आणि रोज संध्याकाळी आजीला…
- लोक काय म्हणतील? – चौतीस वर्षांचा रोहन पुण्यात सेल्स मॅनेजर होता आणि महिनोन्महिने त्याला नीट झोप लागली नव्हती. तो रोज पहाटे चार वाजता धडधडत्या हृदयाने जागा व्हायचा, पत्नी पूजावर चिडायचा,…
- त्यांची आठवण, हळूहळू भरणारी जखम – श्रीमती अन्नम्मा जोसेफ सत्तर वर्षांच्या होत्या आणि मार्चमध्ये त्यांनी पंचेचाळीस वर्षांच्या सहजीवनाचा साथीदार गमावला होता. जूनपर्यंतही त्या बहुतेक संध्याकाळी रडत असत, आणि कधीकधी आठवण होण्याआधी चहासाठी…
- शेत नसलेली डोकेदुखी – अठ्ठेचाळीस वर्षांचा रमेश विदर्भातील एका गावात तीन एकर शेती करायचा. दोन पावसाळे वाया गेल्यानंतर आणि फेडता न येणाऱ्या कर्जानंतर तो डोकेदुखी, पोटात जळजळ आणि पाठदुखीची तक्रार…
श्लोक
- भगवद्गीता 2.38 – सुख आणि दुःख, लाभ आणि हानी, विजय आणि पराजय यांना समान मानून, तुझ्यासमोरील कामासाठी सज्ज हो; असे केल्याने तुला पाप लागणार नाही.
- सुश्रुत संहिता, सूत्रस्थान 15.41 – ज्याचे मूलभूत दोष आणि पाचकाग्नी संतुलित आहेत, ज्याच्या धातू आणि मलविसर्जनाच्या क्रिया नीट चालतात, आणि ज्याचा आत्मा, इंद्रिये आणि मन प्रसन्न व समाधानी आहेत, त्याला स्वस्थ…
या विषयावर आणखी: मानसिक आरोग्य म्हणजे काय? मन समजून घेण्याचे आणि मदत मिळवण्याचे सोपे मार्गदर्शन
आणखी प्रश्न
- जीवनाच्या टप्प्यांमधील मानसिक आरोग्य – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
- प्रत्येक वयाचे एक चित्र – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
- संस्कृती, श्रद्धा आणि मानसिक आरोग्य – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
- मदत केव्हा घ्यावी – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
- मदत घेण्याची वेळ आली आहे याची आणखी लक्षणे – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
- स्वास्थ्याचे तीन भाग – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
- धोक्याचे घटक आणि संरक्षक घटक – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
- मन, दुःख आणि मदत यांवर भारतीय परंपरा – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
- हे खरे आहे का: मानसिक आरोग्याच्या समस्या म्हणजे केवळ दुबळेपणा किंवा आळस
- हे खरे आहे का: फक्त “वेड्या” लोकांनाच मानसिक आरोग्याच्या समस्या असतात
- मानसशास्त्रज्ञ, मानसोपचारतज्ज्ञ की समुपदेशक – फरक काय?
- मानसिक त्रासाची सुरुवातीची लक्षणे