रात्रपाळ्या आणि बिस्किटे – ही कथा काय सांगते, लक्षणे आणि काय करावे

पुस्तकातून – प्रकरण 4: संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने

रात्रपाळ्या आणि बिस्किटे

एकतीस वर्षांची नेहा मुंबईत स्टाफ नर्स होती आणि दर महिन्याला तीन आठवडे रात्रपाळी करायची. पहाटे 2 ते 4 च्या दरम्यान ती गोड चहा आणि बिस्किटांच्या पुड्यांवर तग धरायची. दिवसा आवाजामुळे तिला थोड्या थोड्या, तुटक झोपा मिळायच्या. गेल्या वर्षभरात ती रडवेली झाली होती, पती समीरवर चिडू लागली होती, आणि सतत अस्वस्थ पण थकलेली असायची.

एका सकाळी ती एका रुग्णाच्या नातेवाइकावर चिडली आणि चेंजिंग रूममध्ये रडली. तिची मैत्रीण आणि सहकारी डॉ. मेहता हळुवारपणे म्हणाल्या, 'तुझे शरीराचे घड्याळ आणि तुझी ताण-यंत्रणा दोन्ही लय चुकल्या आहेत.' त्यांनी समजावले की मेंदूला झोपेची वेळ झाल्याचे सांगणारे मेलाटोनिन हे संप्रेरक अंधारात वाढते आणि प्रकाशात कमी होते. रात्रीचे काम, दिवसाचे तेजस्वी दिवे आणि फोनचे स्क्रीन त्याला गोंधळात टाकतात. ॲड्रिनल ग्रंथींमध्ये तयार होणारे ताणाचे संप्रेरक कॉर्टिसॉल सकाळी वाढून संध्याकाळी कमी व्हायला हवे. ताण सतत असतो आणि झोप तुटक असते, तेव्हा कॉर्टिसॉल जास्तच राहते. इन्सुलिनद्वारे नियंत्रित होणारी रक्तशर्कराही गोड पदार्थांमुळे वरखाली होते, आणि थरथरल्यासारखी, चिडचिडी भावना वाढवते.

ही कथा काय स्पष्ट करते

कॉर्टिसॉल, मेलाटोनिन आणि इन्सुलिन यांसारखी संप्रेरके झोप, ताण, रक्तशर्करा आणि मनःस्थिती यांना कशी जोडतात हे ही कथा दाखवते. मन-शरीर संबंध आणि रोजच्या सवयींचा मेंदूच्या रसायनशास्त्रावर होणारा परिणाम ती स्पष्ट करते.

ते कसे ओळखावे

• योग्य वेळी झोपण्यात अडचणीसह सततचा थकवा.

• बिघडलेली झोप आणि सततच्या ताणाशी जोडलेली चिडचिड, रडवेलेपणा किंवा चिंता.

• गोड पदार्थांची तीव्र ओढ आणि अचानक ऊर्जा कोसळणे.

• शिफ्टचे काम किंवा रात्री उशिराचे स्क्रीन यांसारखे शरीराच्या घड्याळातील व्यत्यय.

• आठवडोन्आठवडे टिकणारी आणि काम किंवा नात्यांवर परिणाम करणारी लक्षणे.

काय करावे

1. झोपेचे रक्षण करा: अंधारी, थंड, शांत खोली, ब्लॅकआउट पडदे, आणि शक्य तितकी नियमित दिनचर्या.

2. झोपण्यापूर्वी प्रकाश मंद ठेवा आणि स्क्रीन टाळा.

3. प्रथिने आणि तंतुमय पदार्थांसह नियमित संतुलित जेवण घ्या, आणि गोड अल्पोपाहार मर्यादित ठेवा.

4. रोज थोडी हालचाल आणि संथ श्वासासारखी ताण कमी करणारी एखादी सवय यांचा समावेश करा.

5. शिफ्टच्या रचनेबद्दल नियोक्ता किंवा पर्यवेक्षकाशी चर्चा करा.

6. लक्षणे चालू राहिल्यास तपासणीसाठी डॉक्टरांना भेटा.

काय करावे आणि काय करू नये

संपूर्ण कथा वाचा

संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 4: संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने

खऱ्या आयुष्यातील कथा

• सतत थकवा, आणि फक्त उदासी नव्हे – अडतीस वर्षांची कविता लखनौमध्ये प्राथमिक शाळेत शिकवायची. जवळजवळ सहा महिन्यांपासून तिला असा थकवा जाणवत होता जो झोपेने दूर होत नव्हता. कमी खाऊनही तिचे वजन वाढले होते,…
• उष्णता, संप्रेरके आणि दुखावणारे शब्द – सत्तेचाळीस वर्षांची लक्ष्मी मदुराईत एक छोटे शिवणकामाचे दुकान चालवायची. गेल्या वर्षभरात तिची मासिक पाळी अनियमित झाली होती, आणि रात्री गरम झळांमुळे ती घामाने भिजून जागी व्हायची.…
• हे फक्त एक रसायन नाही – एकोणतीस वर्षांचा टॉम ग्लासगोमध्ये इंजिनिअर होता आणि महिनोन्महिने त्याला निरुत्साही वाटत होते. तो डेस्कवरच बाहेरचे जेवण खायचा, आठवड्याच्या शेवटी दुपारपर्यंत झोपायचा आणि क्वचितच मित्रांना भेटायचा. डॉक्टरांकडे…
• दुःखासारखे दिसणारे थायरॉइड – मीराला वर्षभर नकारात्मक म्हटले गेले. एका डॉक्टरांनी TSH तपासणी जोडली. कथेखाली हायपोथायरॉइडिझम दडलेला होता. थायरॉक्सिनने तिला वेगळी व्यक्ती बनवले नाही. ज्या समुपदेशनाचे ऐकण्याइतकी ऊर्जा तिच्यात नव्हती,…

श्लोक

• भगवद्गीता 6.16 – जो फार खातो किंवा उपाशी राहतो, जो फार झोपतो किंवा अजिबात झोपत नाही, त्याच्यासाठी योग नाही.

या विषयावर आणखी: मनःस्थितीमागील मेंदू, संप्रेरके आणि शरीरातील रसायने

आणखी प्रश्न

• सतत थकवा, आणि फक्त उदासी नव्हे – ही कथा काय सांगते, लक्षणे आणि काय करावे
• उष्णता, संप्रेरके आणि दुखावणारे शब्द – ही कथा काय सांगते, लक्षणे आणि काय करावे
• हे फक्त एक रसायन नाही – ही कथा काय सांगते, लक्षणे आणि काय करावे
• “दुःखासारखे दिसणारे थायरॉइड” या कथेतून आपण काय शिकू शकतो?
• “परीक्षेच्या आठवड्यातील जबडा” या कथेतून आपण काय शिकू शकतो?
• न्यूरोट्रान्समीटर – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने
• सेरोटोनिन – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने
• डोपामिन – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने
• नॉरॲड्रेनालिन (नॉरएपिनेफ्रिन) – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने
• GABA (गॅमा-अमिनोब्युटिरिक ॲसिड) – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने