हे फक्त एक रसायन नाही – ही कथा काय सांगते, लक्षणे आणि काय करावे

पुस्तकातून – प्रकरण 4: संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने

हे फक्त एक रसायन नाही

एकोणतीस वर्षांचा टॉम ग्लासगोमध्ये इंजिनिअर होता आणि महिनोन्महिने त्याला निरुत्साही वाटत होते. तो डेस्कवरच बाहेरचे जेवण खायचा, आठवड्याच्या शेवटी दुपारपर्यंत झोपायचा आणि क्वचितच मित्रांना भेटायचा. डॉक्टरांकडे जाऊन आल्यानंतर त्याने ऑनलाइन वाचले की नैराश्य म्हणजे 'फक्त रासायनिक असंतुलन' आहे, आणि तो त्याच विचारात अडकला. 'जर ती फक्त रसायने असतील, तर मी काहीही केले तरी काही फरक पडत नाही,' तो आपल्या बहिणीला, फिओनाला म्हणाला.

फिओना म्हणाली की तिला ते इतके सोपे वाटत नाही. त्यांनी मिळून सोपे स्पष्टीकरण शोधले. न्यूरोट्रान्समीटर म्हणवली जाणारी मेंदूतील रसायने मज्जापेशींमध्ये संदेश वाहून नेतात. सेरोटोनिनचा मनःस्थिती, झोप आणि भुकेशी संबंध असतो. डोपामाइन प्रेरणा आणि बक्षिसाशी जोडलेले आहे. नॉरॲड्रिनलिन सतर्कता आणि ताण-प्रतिसादात मदत करते. पण ही रसायने चित्राचा फक्त एक भाग आहेत. झोप, आहार, व्यायाम, ताण, नाती आणि विचारांचे नमुने हे सर्व त्यांच्यावर प्रभाव टाकतात, आणि त्यांच्यामुळे प्रभावितही होतात.

ही कथा काय स्पष्ट करते

ही कथा सेरोटोनिन, डोपामाइन आणि नॉरॲड्रिनलिन यांसारखे न्यूरोट्रान्समीटर आणि मन-शरीर संबंध दाखवते. मेंदूच्या रसायनशास्त्रावर झोप, पोषण, व्यायाम, ताण आणि नाती यांचा प्रभाव पडतो, म्हणून वैद्यकीय काळजी आणि जीवनशैली दोन्ही महत्त्वाची आहेत, हे ती शिकवते.

ते कसे ओळखावे

• टिकून राहणारी निरुत्साही किंवा उदास मनःस्थिती, कमी प्रेरणा आणि कमी ऊर्जा.

• अपुरी झोप आणि आहार, अत्यल्प व्यायाम आणि कमी सामाजिक संपर्क.

• 'ही फक्त रसायने आहेत म्हणून काहीच मदत करत नाही' किंवा उलट 'ही फक्त वृत्ती आहे' अशी समजूत.

• पूर्वी आनंद देणाऱ्या गोष्टींमध्ये आनंद न वाटणे.

• दोन आठवड्यांपेक्षा जास्त टिकणारी आणि काम किंवा नात्यांवर परिणाम करणारी लक्षणे.

काय करावे

1. डॉक्टरांना भेटा आणि लक्षणे प्रामाणिकपणे सांगा.

2. सर्व पर्यायांबद्दल विचारा: संवाद-उपचार, जीवनशैलीतील बदल आणि योग्य असल्यास औषधे.

3. साध्या दैनंदिन सवयी लावा: दिवसाचा प्रकाश, नियमित जेवण, हालचाल आणि झोप.

4. दर आठवड्याला किमान एका मित्राशी किंवा उपक्रमाशी पुन्हा नाते जोडा.

5. 'काहीच मदत करत नाही' यासारख्या टोकाच्या विचारांना विश्वासू व्यक्तीसोबत आव्हान द्या.

6. डॉक्टरांसोबत प्रगतीचा आढावा घ्या आणि स्वतःहून कोणतेही उपचार थांबवू नका.

काय करावे आणि काय करू नये

संपूर्ण कथा वाचा

संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 4: संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने

खऱ्या आयुष्यातील कथा

• रात्रपाळ्या आणि बिस्किटे – एकतीस वर्षांची नेहा मुंबईत स्टाफ नर्स होती आणि दर महिन्याला तीन आठवडे रात्रपाळी करायची. पहाटे 2 ते 4 च्या दरम्यान ती गोड चहा आणि बिस्किटांच्या पुड्यांवर…
• सतत थकवा, आणि फक्त उदासी नव्हे – अडतीस वर्षांची कविता लखनौमध्ये प्राथमिक शाळेत शिकवायची. जवळजवळ सहा महिन्यांपासून तिला असा थकवा जाणवत होता जो झोपेने दूर होत नव्हता. कमी खाऊनही तिचे वजन वाढले होते,…
• उष्णता, संप्रेरके आणि दुखावणारे शब्द – सत्तेचाळीस वर्षांची लक्ष्मी मदुराईत एक छोटे शिवणकामाचे दुकान चालवायची. गेल्या वर्षभरात तिची मासिक पाळी अनियमित झाली होती, आणि रात्री गरम झळांमुळे ती घामाने भिजून जागी व्हायची.…
• दुःखासारखे दिसणारे थायरॉइड – मीराला वर्षभर नकारात्मक म्हटले गेले. एका डॉक्टरांनी TSH तपासणी जोडली. कथेखाली हायपोथायरॉइडिझम दडलेला होता. थायरॉक्सिनने तिला वेगळी व्यक्ती बनवले नाही. ज्या समुपदेशनाचे ऐकण्याइतकी ऊर्जा तिच्यात नव्हती,…

श्लोक

• भगवद्गीता 6.16 – जो फार खातो किंवा उपाशी राहतो, जो फार झोपतो किंवा अजिबात झोपत नाही, त्याच्यासाठी योग नाही.

या विषयावर आणखी: मनःस्थितीमागील मेंदू, संप्रेरके आणि शरीरातील रसायने

आणखी प्रश्न

• “दुःखासारखे दिसणारे थायरॉइड” या कथेतून आपण काय शिकू शकतो?
• “परीक्षेच्या आठवड्यातील जबडा” या कथेतून आपण काय शिकू शकतो?
• न्यूरोट्रान्समीटर – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने
• सेरोटोनिन – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने
• डोपामिन – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने
• नॉरॲड्रेनालिन (नॉरएपिनेफ्रिन) – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने
• GABA (गॅमा-अमिनोब्युटिरिक ॲसिड) – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने
• ग्लुटामेट – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने
• ॲसिटिलकोलिन – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने
• मानसिक आरोग्यावर परिणाम करणारी संप्रेरके – संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने