प्रत्यक्ष वापरता येईल असा नकाशा – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
पुस्तकातून – प्रकरण 24: मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
प्रत्यक्ष वापरता येईल असा नकाशा
| प्रदेश किंवा ग्रंथसंग्रह | आवाज | उपयोग | |
|---|---|---|---|
| उपनिषद / योगवासिष्ठ | रथ, कोश, कार्यशाळा म्हणून मन | तुम्ही या आठवड्याच्या मनःस्थितीपेक्षा अधिक आहात; तरीही शरीराचे पोषण करा | |
| योगसूत्र / आयुर्वेद | क्लेश, स्वस्थ, दिनचर्या | क्लेशाला रचना असते; लय हाच उपचार | |
| स्मृती | राग आणि लोभ आयुष्य उद्ध्वस्त करतात | शिस्त घ्या; अपमानाला धर्म मानू नका | |
| भागवत / देवी | गजेंद्राची हाक; आंतरिक असुर | मदतीसाठी हाक मारण्याची परवानगी आहे; राक्षस हा विलंबाचा डावपेच नाही | |
| तमिळ | कुरळ, आंडाळ, अप्पर, नम्माळ्वार | सामायिक पहाटेची साधना; अश्रूंना परवानगी; एकाकीपणा म्हणजे पावित्र्य नव्हे | |
| तेलुगू / कन्नड | वेमन, त्यागराज, बसव, अक्का | मनाशी बोला; काम हीच उपासना; लाज म्हणजे काळजी नव्हे | |
| मल्याळम | पूंतानम, नारायण गुरू | अहंकारापेक्षा करुणा; प्रतिबंध म्हणून प्रतिष्ठा | |
| मराठी | तुकाराम, वारीची वाटचाल | जखमी लोक आपले आहेत; संगत म्हणून चालणे आणि गाणे | |
| पश्चिम आणि उत्तर | नरसिंह, मीरा, तुलसी, कबीर | सहानुभूती भक्ताची व्याख्या करते; प्रतिष्ठेने स्त्रीला पुसून टाकू नये | |
| बंगाल | चैतन्य, रामप्रसाद, रामकृष्ण | वर्तुळ, गीत, माता; नांगरायचे शेत म्हणून मन | |
| ओडिया / ईशान्य | जगन्नाथ, भीम भोई, नामघर | अपूर्ण रूपेही पवित्र असू शकतात; एकाकीपणाविरुद्ध नामाचे घर | |
| काश्मीर | लल देद, प्रत्यभिज्ञा | थकलेल्या शरीरातील शिव; सुरक्षिततेनंतर अंतर्दृष्टी | |
सामान्य जीवनातील एक कथा — पंढरपूर आणि ऑफिसची खुर्ची संजय वारीत सामील होऊ शकला नाही. त्याचे पाय ठीक होते. त्याचा उत्साह नव्हता. एका मित्राने “मग तू खरा वारकरी नाहीस” असे म्हटले नाही. तो म्हणाला, “शुक्रवारच्या भजनाला बैस. प्रसाद घे. आपण फक्त गल्लीच्या टोकापर्यंत चालू.” तीन शुक्रवारांनंतरही संजय नैराश्यात होता. पण शुक्रवारी तो आता एकटा नव्हता. तुकारामांनी मानसोपचारतज्ज्ञांची जागा घेतली नाही. त्यांनी आठवडा भेटीची वेळ पाळता येईल इतका सहनीय केला. |
|||
सामान्य जीवनातील एक कथा — एक नामघर आणि शाळेतील समुपदेशक गुवाहाटीत एका मुलाने वर्गात बोलणे बंद केले. कुटुंब त्याला नामघरात घेऊन गेले, आणि — एका शिक्षकाने आग्रह धरल्यानंतर — समुपदेशकाकडेही. नामघराने त्याला अशी जागा दिली जिथे त्याला प्रश्नांची उत्तरे द्यावी लागत नव्हती. समुपदेशकाला छळ आणि निद्रानाश आढळला. कोणत्याही ठिकाणाने दुसऱ्याची थट्टा केली नाही. शंकरदेवांचे नामघर आणि शाळेचा दवाखाना यांनी ते मूल वाटून घेतले. या प्रकरणाला हीच पद्धत हवी आहे: अनेक दारे, एक व्यक्ती, साधनाचा अहंकार नाही. |
|||
तुमच्या स्वतःच्या भाषेतील एखादी ओळ येथे नसेल — मैथिली, कोंकणी, तुळू, बोडो, नेपाळी, संताली, किंवा आजीचे अलिखित गाणे — तर ती ग्रंथ, अध्याय आणि श्लोक असल्यास त्यांसह समासात जोडा. कसोटी तीच आहे: ती ओळ लाज कमी करते का, दुःखाबद्दल सत्य सांगते का, आणि रुग्णालयाचे दार उघडे ठेवते का? हो, तर ती या पुस्तकात हवीच.
संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 24: मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
खऱ्या आयुष्यातील कथा
- परीक्षा हॉलमधील अर्जुन – पुण्याचा एकोणीस वर्षांचा रोहन देशमुख एका स्पर्धात्मक अभियांत्रिकी परीक्षेची तयारी करत होता. त्याच्या कुटुंबाने कोचिंगवर अनेक वर्षे आणि बचत खर्च केली होती. परीक्षेच्या एक आठवडा आधी…
- दशरथाचा शोक, रामाची स्थिरता – तंजावूरचे त्र्याहत्तर वर्षांचे गोपाल अय्यंगार यांनी पन्नास वर्षांच्या सहजीवनाची साथीदार गमावली, तेव्हा त्यांनी जेवताना बोलणे बंद केले. त्यांचा मुलगा व्यंकट याला ते तिच्या खुर्चीकडे टक लावून…
- सीतेचे धैर्य आणि सौम्य निवड – वाराणसीची एकतीस वर्षांची अंजली शर्मा अनेक वर्षांच्या क्रौर्यानंतर एका हानिकारक विवाहातून बाहेर पडली. आता ती शारीरिकदृष्ट्या सुरक्षित होती, आई-वडिलांसोबत राहत होती, पण तिच्या शरीराला तसे वाटत…
- मोहनचे अस्वस्थ मन – कोझिकोडमधील चाळीस वर्षांच्या दुकानदार मोहन पिल्लई यांना आपले मन माकडासारखे उड्या मारत असल्याचे जाणवले. ते भावासोबतचे जुने भांडण मनात घोळवायचे, व्यवसाय बुडण्याची भीती बाळगायचे, आणि सुटका…
श्लोक
- भगवद्गीता 2.48 – योगात स्थिर राहून, आसक्ती सोडून, यश आणि अपयशात समान राहून कर्म कर. समत्वाला योग म्हणतात.
- भगवद्गीता 2.62 – विषयांचे चिंतन केल्याने आसक्ती उत्पन्न होते. आसक्तीतून इच्छा; इच्छेतून क्रोध.
या विषयावर आणखी: मनःशांतीसाठी भगवद्गीता, योग आणि भारतीय ज्ञान
आणखी प्रश्न
- भगवद्गीता 6.5 नुसार आत्मा (आत्मा) असू शकतो…?
- भगवद्गीता 6.34 मध्ये अर्जुन मनाची तुलना यांच्याशी करतो…?
- भगवद्गीता 2.48 शिकवते…?
- गीतेतील "स्थितप्रज्ञ" ही संकल्पना यांचा संदर्भ देते…?
- हिंदू परंपरा मानसिक संतुलनावर यांद्वारे भर देतात…?
- भगवद्गीता 2.48 चा अर्थ काय?
- भगवद्गीता 2.62 चा अर्थ काय?
- भगवद्गीता 2.63 चा अर्थ काय?
- ईशावास्य उपनिषद 1 चा अर्थ काय?
- पतंजली योगसूत्र 1.2 चा अर्थ काय?
- भगवद्गीता मनाबद्दल काय शिकवते