भगवद्गीता 6.5 नुसार आत्मा (आत्मा) असू शकतो…?

पुस्तकातून – प्रकरण 24: मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा

योग्य उत्तर

आत्मसंयमानुसार स्वतःचा मित्र आणि शत्रू दोन्ही

भगवद्गीता: संकट, कर्तव्य आणि मन यांवरील संवाद

भगवद्गीता महाभारताचा (भीष्म पर्व) भाग आहे. ती कुरुक्षेत्राच्या रणांगणावर अर्जुन आणि कृष्ण यांच्यातील संवाद आहे.

मानसशास्त्रीय भाषेत, अर्जुन नैतिक आणि भावनिक संकटात आहे. तो शोक आणि गोंधळाने दबून गेला आहे आणि योद्धा म्हणून कर्तव्य असूनही लढू शकत नाही. त्याच्यात ताणाची शारीरिक लक्षणे आहेत: कंप, कोरडे तोंड आणि हातातून निसटणारे धनुष्य. कर्तव्य, ज्ञान, भक्ती आणि आत्मसंयम यांवरील कृष्णाची शिकवण मानसिक संतुलनाकडे परत येण्याचा मार्ग देते.

अर्जुनाचे कोसळणे — मानसशास्त्रीय दृष्टिकोन

गीतेच्या सुरुवातीला (अध्याय 1) अर्जुनात तीव्र ताण आणि नैतिक संघर्षाची लक्षणे दिसतात.

क्षेत्र	या पुस्तकातून
शारीरिक	गळून जाणारे अवयव, कोरडे तोंड, कंप, हातातून निसटणारे धनुष्य
भावनिक	गोंधळ आणि निराशेसह मिसळलेली खोल करुणा; गुरू आणि नातेवाइकांना मारण्यात काहीच चांगले न दिसणे
संज्ञानात्मक	धर्माबद्दल गोंधळ; विनाशकारी विचार ("निःशस्त्र असताना मी मारला गेलो तर अधिक बरे")

आधुनिक भाषा याचे वर्णन भित्रेपणा म्हणून नव्हे, तर तीव्र ताण प्रतिक्रियेसह सदसद्विवेकबुद्धीचे संकट म्हणून करू शकते. कृष्ण त्याची थट्टा करत नाही; तो ऐकतो, मग मार्गदर्शन करतो.

संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 24: मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा

खऱ्या आयुष्यातील कथा

परीक्षा हॉलमधील अर्जुन – पुण्याचा एकोणीस वर्षांचा रोहन देशमुख एका स्पर्धात्मक अभियांत्रिकी परीक्षेची तयारी करत होता. त्याच्या कुटुंबाने कोचिंगवर अनेक वर्षे आणि बचत खर्च केली होती. परीक्षेच्या एक आठवडा आधी…
दशरथाचा शोक, रामाची स्थिरता – तंजावूरचे त्र्याहत्तर वर्षांचे गोपाल अय्यंगार यांनी पन्नास वर्षांच्या सहजीवनाची साथीदार गमावली, तेव्हा त्यांनी जेवताना बोलणे बंद केले. त्यांचा मुलगा व्यंकट याला ते तिच्या खुर्चीकडे टक लावून…
सीतेचे धैर्य आणि सौम्य निवड – वाराणसीची एकतीस वर्षांची अंजली शर्मा अनेक वर्षांच्या क्रौर्यानंतर एका हानिकारक विवाहातून बाहेर पडली. आता ती शारीरिकदृष्ट्या सुरक्षित होती, आई-वडिलांसोबत राहत होती, पण तिच्या शरीराला तसे वाटत…
मोहनचे अस्वस्थ मन – कोझिकोडमधील चाळीस वर्षांच्या दुकानदार मोहन पिल्लई यांना आपले मन माकडासारखे उड्या मारत असल्याचे जाणवले. ते भावासोबतचे जुने भांडण मनात घोळवायचे, व्यवसाय बुडण्याची भीती बाळगायचे, आणि सुटका…

श्लोक

भगवद्गीता 2.48 – योगात स्थिर राहून, आसक्ती सोडून, यश आणि अपयशात समान राहून कर्म कर. समत्वाला योग म्हणतात.
भगवद्गीता 2.62 – विषयांचे चिंतन केल्याने आसक्ती उत्पन्न होते. आसक्तीतून इच्छा; इच्छेतून क्रोध.

या विषयावर आणखी: मनःशांतीसाठी भगवद्गीता, योग आणि भारतीय ज्ञान