हिंदू जगभरात — मन, दुःख, संगत आणि मदत – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा

पुस्तकातून – प्रकरण 24: मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा

हिंदू जगभरात — मन, दुःख, संगत आणि मदत

खालील अनुवाद वाचकासाठीची व्यावहारिक इंग्रजी भाषांतरे आहेत, एकमेव विद्वत्तापूर्ण भाषांतर असल्याचा दावा नव्हे. एखादी ओळ अनेक शब्दरचनांमध्ये प्रसिद्ध असते, तिथे या प्रकरणाला आवश्यक असलेला अर्थ महत्त्वाचा आहे.

हा संपूर्ण नकाशा कसा धरून ठेवावा

हे ग्रंथ अर्थ, विधी आणि स्वाभिमानाचे सोबती आहेत. ती DSM ची प्रकरणे नाहीत. तुम्हाला रडू देणारे पुराण हे एका आयुष्याचे दस्तऐवज आहे. चार दिवस न झोपलेल्या मुलाला तरीही रुग्णालयाची गरज आहे. औषधांना मनाई करणारी प्रादेशिक भक्ती गीतेच्या योगः कर्मसु कौशलम् — पुढच्या कृतीतील कौशल्य — पेक्षा अधिक हिंदू नाही.

श्रुती, स्मृती, सूत्र, संहिता, पुराण — अभिजात ग्रंथसंग्रह

उपनिषदे आधीपासूनच व्यक्ती म्हणजे फक्त आजची मनःस्थिती ही कल्पना नाकारतात. कठोपनिषदातील रथ — शरीर रथ, इंद्रिये घोडे, मन लगाम, बुद्धी सारथी, आत्मा रथी — कठोपनिषद 1.3.3–1.3.9 मध्ये आहे (काही आवृत्त्यांमध्ये हाच भाग पहिल्या अध्यायाच्या तिसऱ्या वल्लीचा 3.3–3.9 म्हणून दिलेला आहे). तैत्तिरीय उपनिषदातील पंचकोश (अन्न, प्राण, मनस्, विज्ञान, आनंद) तैत्तिरीय 2.1–2.5 (ब्रह्मानंदवल्ली) मध्ये आहेत. अन्न आणि श्वास कोसळतात, तेव्हा उपदेश देऊन मनोमय कोशाला सत्त्वात आणता येत नाही.

योगवासिष्ठ (लघु आणि मोठे योगवासिष्ठ / मोक्षोपाय परंपरा) मनाला बंधन आणि मुक्तीची कार्यशाळा मानते. संस्करणानुसार श्लोकांचे क्रमांक बदलतात; बंधन आणि मुक्ती मनाचीच असते ही शिकवण उत्पत्ती आणि निर्वाण प्रकरणांमध्ये पुनःपुन्हा येते (विशेषतः ग्रंथ 3 उत्पत्ती आणि ग्रंथ 6 निर्वाण यांमध्ये संकलित वसिष्ठ–राम संवाद पाहा). अष्टावक्र गीता 1.4–1.13 अधिक तीव्रपणे बोलते: तुम्ही जाणीव आहात, जाणारे वादळ नव्हे. दोन्हींपैकी कोणताही ग्रंथ मनोविकृतीतील व्यक्तीला धोक्यातून "साक्षात्कार" करून बाहेर पडायला सांगत नाही. ते सावरणाऱ्या व्यक्तीला एखाद्या वाईट महिन्याशी आपली ओळख एकरूप न करण्यास सांगतात.

पतंजलींचे योगसूत्र 1.2 योगाची व्याख्या चित्तवृत्तिनिरोधः अशी करते. क्लेश — अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष, अभिनिवेश — योगसूत्र 2.3 मध्ये आहेत, आणि 2.4–2.9 मध्ये उलगडले आहेत. ती यादी CBT च्या कार्यपत्रिकेपेक्षा जुनी आहे आणि तिच्याशी जुळते. नारद भक्तिसूत्र 1–2 भक्तीला परमप्रेमरूपा म्हणते; मानसशास्त्रीयदृष्ट्या ही सुरक्षित वस्तू आणि समुदाय दिलेली आसक्ती आहे, म्हणूनच कोणताही सिद्धांत येण्याआधीच कीर्तन अनेकदा नाडी मंदावते.

अभिजात आयुर्वेद ग्रंथांमध्ये मानसिक आजारावर (उन्माद) आणि दिनचर्येवर अध्याय आहेत. ते सांगतात की आयुर्वेदाचा उद्देश आरोग्याचे रक्षण करणे आणि रोगावर उपचार करणे आहे. ते आरोग्याचे वर्णन "नेहमी आनंदी असणे" असे न करता शरीर, पचन, मन आणि इंद्रियांमधील संतुलन असे करतात. आरोग्य ही एक श्रेणी आहे, फक्त "आजारी" किंवा "बरे" नव्हे.

स्मृती साहित्य इशारा देते की संताप आणि हाव आयुष्य उद्ध्वस्त करतात. मनुस्मृती 7.45–52 राजाचे व्यसन (विनाशकारी व्यसने आणि वासना) सांगते, ज्यात मृगया, द्यूत आणि क्रोध व इंद्रियांवरील ताबा सुटणे यांभोवतीचा समूह येतो; मनुस्मृती 2.88 आणि 2.96–2.100 इंद्रियनिग्रहाबद्दल आहेत; मनुस्मृती 4.138 क्रूरतेशिवाय सत्य बोलण्यास सांगते (सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात्). त्या ओळी भावनिक अनियमन आणि सचोटीच्या शेजारी आहेत. हे प्रकरण स्मृतींच्या सामाजिक उतरंडी आरोग्याचे नियम म्हणून आयात करत नाही. रुग्णाने आपली प्रतिष्ठा एखाद्या जातीविषयक श्लोकाला देणे लागत नाही. आंतरिक शिस्त घ्या; पिंजरा सोडा.

पुराणे नियमांद्वारे नव्हे, तर कथांद्वारे शिकवतात: आपले बळ संपल्यावर मदतीसाठी हाक मारणारा गजेंद्र हत्ती, धैर्याने उभा राहणारा बालक प्रल्हाद, आणि आंतरिक घबराट, संताप व लोभ यांचे प्रतीक असू शकणाऱ्या राक्षसांशी लढणारी देवी. या प्रतिमा दिलासा देऊ शकतात, पण पॅनिक अटॅक हा राक्षस नसून आजार आहे, आणि त्याला डॉक्टरांची गरज असते. तीर्थयात्रा थकलेल्या मनाला विश्रांती देऊ शकते, पण तो वैद्यकीय उपचार नाही.

तमिळ — संगम नीती, तिरुक्कुरळ, शैव आणि वैष्णव भक्ती

तिरुक्कुरळ नियंत्रित आंतरिक जीवनाला घर आणि राज्यासाठीचे सार्वजनिक आरोग्य मानते. क्रमांकित ओळी: कुरळ 121–130 (अडक्कम्, आत्मसंयम); कुरळ 129 (आगीची जखम भरून येऊ शकते, जिभेची जखम भरून येत नाही); कुरळ 160 (हानी न करणे); कुरळ 310 (रागावणाऱ्यालाच जखमी करणारे शस्त्र म्हणून राग); कुरळ 422 आणि 480 (शांत, विवेकी मन). कणियन पूंगुंड्रनारांची संगम ओळ यादुम् ऊरे यावरुम् केळिर ही पुरनानूरु 192 आहे — कुरळ नव्हे — आणि कलंकाला आवडणाऱ्या एकाकीपणाच्या विरोधात उभी आहे.

तिरुक्कुरळ 129 शिकवते की आगीची जखम भरून येते, पण कठोर शब्दांची जखम भरून येत नाही.

तिरुमंदिरम् (तिरुमूलर; प्रमाणित तमिळ शैव क्रमांकनात 3,000 श्लोक) आणि अप्पर (तिरुनावुक्करसर), सुंदरर आणि संबंदर यांचे तेवारम् अशा मनाबद्दल बोलतात ज्याचे मंदिर बनवता येते. अप्पर यांची स्तोत्रे तेवारम्, चौथे ते सहावे तिरुमुरै आहेत. माणिक्कवाचकरांचे तिरुवाचकम् (आठवे तिरुमुरै) भक्ताला रडू देते आणि तरीही शिवाला प्रियतम म्हणून संबोधू देते — भावना अनुमत आहे. आंडाळच्या तिरुप्पावैत 30 पासुरम् आहेत; पहाटेचे सामूहिक व्रत पासुरम् 1 (मार्गळि-त्-तिंगळ्) पासून महिनाभराच्या व्रतापर्यंत आहे. नम्माळ्वारांचे तिरुवाय्मोळि (4,000 दिव्य प्रबंधाचा भाग) उत्तुंग आनंद आणि विरह दोन्ही धरून ठेवते — ओढीसाठीची एक अभिजात भाषा, ज्याला आधुनिक दवाखाने कधी कधी फक्त चिंता म्हणतात.

तेलुगू आणि कन्नड — वेमन, पोतन, अन्नमय्या, त्यागराज, वचने

तेलुगू कवी तोच संदेश वाहतात. वेमनाचे छोटे पद्य सांगतात की पावित्र्याची बाह्य चिन्हे स्वस्त असतात; मन महत्त्वाचे असते. पोतनाचे तेलुगू भागवत गजेंद्राच्या मदतीच्या हाकेची पुनर्मांडणी करते: तुमचे बळ संपले तरी मदतीसाठी हाक मारणे योग्यच आहे. अन्नमय्याची गाणी आणि त्यागराजांची 'मनसा संचररे' सारखी गाणी थेट मनाशी बोलतात. 'दुडुकुगल' मध्ये त्यागराज नालायकपणाच्या भावनेत न पडता आपले दोष मान्य करतात.

कन्नडमध्ये बसवण्णांचे कायकवे कैलास हे वचन-संग्रहात त्या पहिल्या वाक्प्रचाराने उल्लेखिले जाणारे वचन आहे (संपादकानुसार क्रमांक बदलतात; काही शालेय आवृत्त्या ते कायक वचनांमध्ये देतात). चेन्नमल्लिकार्जुनाला उद्देशून अक्का महादेवींची वचनेही पहिल्या ओळीने उल्लेखिली जातात. अल्लमप्रभूंची वचने अस्वस्थ मनाशी असलेली ओळख तोडतात. हे घाबरलेल्या व्यक्तीला सोडून देण्याचे परवाने नाहीत. स्त्रीच्या त्रासाला “कुटुंबाची प्रतिष्ठा” म्हणणे थांबवण्याचे हे परवाने आहेत.

मल्याळम — एळुत्तच्छन, पूंतानम, नारायण गुरू

एळुत्तच्छन यांच्या अध्यात्म रामायणम्ने (किळिप्पाट्टु; बालकांडापासून उत्तरकांडापर्यंत) रामाचा संयम आणि शोक मल्याळम घरात आणला. पूंतानम यांचे ज्ञानप्पाना हे सामान्य छापील ग्रंथांमध्ये 360 द्विपदींचे एकच काव्य आहे (ओळींचे क्रमांक 1–360). नारायण गुरूंचे “एक जात, एक धर्म, एक देव” हे अरुविप्पुरमशी संबंधित शिलालेख-शिकवण / नंतरचे घोषवाक्य ओरु जाति ओरु मतम् ओरु दैवम् मनुष्यनु आहे; सार म्हणून करुणेचा उलगडा आत्मोपदेश शतकम् (100 श्लोक) आणि जातिनिर्णयम् मध्ये होतो. अपमान लोकांना आजारी पाडतो; प्रतिष्ठा ही प्रतिबंधक काळजी आहे.

मराठी — ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम, वारीचा मार्ग

ज्ञानेश्वरांचे पसायदान ही ज्ञानेश्वरीच्या (भावार्थदीपिका) अध्याय 18 ची समारोपाची प्रार्थना, अंतिम ओव्या आहे (सामान्यतः 18.1794–18.1802 म्हणून छापलेले, आवृत्तीनुसार क्रमांक बदलतात). एकादश स्कंधावरील एकनाथांचे एकनाथी भागवत अध्यायानुसार उल्लेखिले जाते. पंढरपूरची वारी एका श्लोक-क्रमांकाऐवजी ऋतुनिष्ठ वारीच्या प्रथेनुसार चालते. नैराश्यग्रस्त व्यक्तीला 200 किलोमीटर चालता येणार नाही. तिने देवाचा अपेक्षाभंग केला असे न सांगता ती एका भजनासाठी बसू शकेल.

गुजराती, राजस्थानी, हिंदी–अवधी — नरसिंह, मीरा, तुलसी, सूर, कबीर

नरसिंह मेहतांचे वैष्णव जन तो खऱ्या भक्ताचे वर्णन इतरांची पीडा जाणणारा असे करते.

मीराबाईंची थट्टा झाली, कथेनुसार त्यांना विष दिले गेले, आणि तरीही त्या गायल्या “मेरे तो गिरिधर गोपाल, दूसरो न कोई” (मीरा पदावली; चिकित्सक क्रमांक बदलत असल्याने पद पहिल्या ओळीने उल्लेखिले जाते). या प्रकरणासाठी, ज्यांची कुटुंबे प्रतिष्ठेच्या नावाखाली त्यांचे आंतरिक जीवन पुसून टाकतात अशा लोकांच्या त्या आश्रयदात्या आहेत. ती साक्ष आजच्या स्त्रीला समुपदेशकाकडेही जाण्यास मनाई करत नाही.

तुलसीदासांनी आपल्या महाकाव्याचे नाव रामचरितमानस ठेवले — मानस, मनासाठीचे सरोवर. शीर्षक-चौकट बालकांडाच्या सुरुवातीच्या दोह्यांमध्ये आहे; हनुमानाचे समुद्रोल्लंघन सुंदरकांडात, त्या कांडाच्या पहिल्या दोह्यापासून लंकेत उतरण्यापर्यंत आहे (सामान्य प्रचलित सुंदरकांड दोहा/चौपाई क्रम “जामवंत के बचन सुहाए” ने सुरू होतो). त्याचा धैर्य म्हणून वापर करा, पॅनिक अटॅकने "उडी मारावी" ही मागणी म्हणून नव्हे. सूरदासांची पदे सूरसागरात आहेत, आवृत्तीनुसार वेगवेगळ्या क्रमांकांनी; पहिल्या ओळीने उल्लेख करा. मनावरील कबीरांची साखी खाली पूर्ण दिली आहे; मन के हारे हार है, मन के जीते जीत ही मौखिक/छापील साखी संग्रहांतील साखी आहे (बीजक आणि गुरुग्रंथ परंपरा कबीरांच्या संबंधित ओळी वेगवेगळ्या क्रमांकांखाली जपतात — पहिल्या ओळीने उल्लेख करा). सोबतची साखी दुख में सुमिरन सब करे, सुख में करे न कोय त्याच साखी संग्रहातील आहे. रहीमांचे दोहे रहीम दोहावलीत आहेत, शालेय आवृत्त्यांमध्ये सामान्यतः क्रमांकित (उदाहरणार्थ संकट मित्र दाखवते यावरील दोहा). रविदासांची पदे रविदास पदावलीत पहिल्या ओळीने उल्लेखिली जातात.

बंगाली — चैतन्य, रामप्रसाद, चंडी, रामकृष्ण

चैतन्यांच्या सार्वजनिक नामसंकीर्तनाचे वर्णन कृष्णदास कविराजांच्या चैतन्य-चरितामृतात, आदिलीला 7 आणि मध्यलीला 7–13 (इतर अध्यायांसह) मध्ये आहे. त्यांची नंतरची दुर्बलता अंत्यलीलेत आहे. रामप्रसाद सेन यांचे “मन रे कृषि-काज जानो ना” हे गीत रामप्रसादी पदावलीत पहिल्या ओळीने उल्लेखिले जाते. श्रीरामकृष्णांची मातृ-शिकवण महेंद्रनाथ गुप्तांच्या श्रीश्रीरामकृष्ण-कथामृतात (गॉस्पेल) नोंदवलेली आहे, श्लोक-क्रमांकांऐवजी दैनंदिनीतील संवाद. येथे काली वॉर्ड नाकारण्याचे कारण नाही. ती स्वतःच्या घाबरलेल्या भागाचा द्वेष न करण्याचे कारण आहे.

देवी माहात्म्य (मार्कंडेय पुराण 81–93) आणि नवरात्रातील बंगाली चंडीपाठ कुटुंबांना आंतरिक असुरांशी लढण्यासाठी वार्षिक भाषा देतात. नाट्य ठेवा. नवव्या रात्रीनंतरही असुर जात नसेल, तर भेटीची वेळ जोडा.

ओडिया, आसामी, मणिपुरी आणि ईशान्य भारत

पुरीचा जगन्नाथ हा स्कंद पुराण / पुरुषोत्तम-माहात्म्य स्तराचा आणि ओडिया परंपरेचा जिवंत संप्रदाय आहे; देवाचे “अपूर्ण” रूप ही उपासनेतील वस्तुस्थिती आहे, श्लोक-क्रमांक नव्हे. महिमा कवी भीम भोई यांच्या महिमा मेळाव्यांमध्ये म्हटल्या जाणाऱ्या स्तुती चौतिसा आणि स्तुतीमध्ये प्राणिंक आरत दुःख या पहिल्या वाक्प्रचाराने उल्लेखिली जाणारी करुणेची ओळ आहे (ओडिया पदावली; पुस्तिकेनुसार ओळींचे क्रमांक बदलतात).

आसाममध्ये शंकरदेवांचे कीर्तन घोषा प्रसंगानुसार खंड / अध्यायांमध्ये मांडलेले आहे (उदाहरणार्थ आदि दशम भाग आणि नामधर्म विभाग); माधवदेवांचा नाम घोषा सामान्य आवृत्त्यांमध्ये 1,000 घर / श्लोक म्हणून छापलेला आहे (श्लोक-क्रमांक 1–1000). नामघर हे त्या ग्रंथसंग्रहाचे स्थापत्य रूप आहे. मणिपुरी वैष्णव रास एका श्लोक-सूचीऐवजी गौडीय–मणिपूर उपासना-दिनदर्शिकेनुसार चालतो.

काश्मीर आणि सुदूर उत्तर

काश्मिरी कवयित्री-संत लल देद (लल्लेश्वरी) यांनी अस्वस्थ मन स्थिर करण्याबद्दल छोटी वचने (वाख) लिहिली; आवृत्त्या त्यांना वेगवेगळे क्रमांक देत असल्याने ती पहिल्या ओळीने उल्लेखिली जातात. उत्पलदेव आणि अभिनवगुप्त यांसारख्या काश्मीर शैव आचार्यांनी आपले खरे स्वरूप ओळखण्याबद्दल (प्रत्यभिज्ञा) लिहिले. व्यक्ती सुरक्षित झाल्यावरच या शिकवणींचा वापर करा, एखाद्याला आपत्कालीन मदत घेण्यापासून परावृत्त करण्यासाठी कधीच नव्हे.

प्रत्यक्ष वापरता येईल असा नकाशा

तुमच्या स्वतःच्या भाषेतील एखादी ओळ येथे नसेल — मैथिली, कोंकणी, तुळू, बोडो, नेपाळी, संताली, किंवा आजीचे अलिखित गाणे — तर ती ग्रंथ, अध्याय आणि श्लोक असल्यास त्यांसह समासात जोडा. कसोटी तीच आहे: ती ओळ लाज कमी करते का, दुःखाबद्दल सत्य सांगते का, आणि रुग्णालयाचे दार उघडे ठेवते का? हो, तर ती या पुस्तकात हवीच.

संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 24: मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा

खऱ्या आयुष्यातील कथा

• परीक्षा हॉलमधील अर्जुन – पुण्याचा एकोणीस वर्षांचा रोहन देशमुख एका स्पर्धात्मक अभियांत्रिकी परीक्षेची तयारी करत होता. त्याच्या कुटुंबाने कोचिंगवर अनेक वर्षे आणि बचत खर्च केली होती. परीक्षेच्या एक आठवडा आधी…
• दशरथाचा शोक, रामाची स्थिरता – तंजावूरचे त्र्याहत्तर वर्षांचे गोपाल अय्यंगार यांनी पन्नास वर्षांच्या सहजीवनाची साथीदार गमावली, तेव्हा त्यांनी जेवताना बोलणे बंद केले. त्यांचा मुलगा व्यंकट याला ते तिच्या खुर्चीकडे टक लावून…
• सीतेचे धैर्य आणि सौम्य निवड – वाराणसीची एकतीस वर्षांची अंजली शर्मा अनेक वर्षांच्या क्रौर्यानंतर एका हानिकारक विवाहातून बाहेर पडली. आता ती शारीरिकदृष्ट्या सुरक्षित होती, आई-वडिलांसोबत राहत होती, पण तिच्या शरीराला तसे वाटत…
• मोहनचे अस्वस्थ मन – कोझिकोडमधील चाळीस वर्षांच्या दुकानदार मोहन पिल्लई यांना आपले मन माकडासारखे उड्या मारत असल्याचे जाणवले. ते भावासोबतचे जुने भांडण मनात घोळवायचे, व्यवसाय बुडण्याची भीती बाळगायचे, आणि सुटका…

श्लोक

• भगवद्गीता 2.48 – योगात स्थिर राहून, आसक्ती सोडून, यश आणि अपयशात समान राहून कर्म कर. समत्वाला योग म्हणतात.
• भगवद्गीता 2.62 – विषयांचे चिंतन केल्याने आसक्ती उत्पन्न होते. आसक्तीतून इच्छा; इच्छेतून क्रोध.

या विषयावर आणखी: मनःशांतीसाठी भगवद्गीता, योग आणि भारतीय ज्ञान

आणखी प्रश्न

• श्रुती, स्मृती, सूत्र, संहिता, पुराण — अभिजात ग्रंथसंग्रह – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
• तमिळ — संगम नीती, तिरुक्कुरळ, शैव आणि वैष्णव भक्ती – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
• तेलुगू आणि कन्नड — वेमन, पोतन, अन्नमय्या, त्यागराज, वचने – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
• मल्याळम — एळुत्तच्छन, पूंतानम, नारायण गुरू – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
• मराठी — ज्ञानेश्वर, नामदेव, एकनाथ, तुकाराम, वारीचा मार्ग – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
• गुजराती, राजस्थानी, हिंदी–अवधी — नरसिंह, मीरा, तुलसी, सूर, कबीर – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
• बंगाली — चैतन्य, रामप्रसाद, चंडी, रामकृष्ण – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
• ओडिया, आसामी, मणिपुरी आणि ईशान्य भारत – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
• काश्मीर आणि सुदूर उत्तर – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
• प्रत्यक्ष वापरता येईल असा नकाशा – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा
• भगवद्गीता मनाबद्दल काय शिकवते