मानसिक आरोग्यात मुख्यतः यांचा समावेश होतो…?

पुस्तकातून – प्रकरण 1: मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?

योग्य उत्तर

आपण कसा विचार करतो, आपल्याला काय वाटते, आपण कसे वागतो, कसे तोंड देतो आणि इतरांशी कसे जोडले जातो

मानसिक आरोग्याचा सोपा अर्थ

मानसिक आरोग्य म्हणजे दैनंदिन जीवनात आपण कसा विचार करतो, कसे अनुभवतो, कसे वागतो आणि इतरांशी कसे नाते जोडतो. त्यात आपले अंतर्जगत (विचार, भावना, आठवणी, आशा, भीती) आणि आपले बाह्यजगत (कुटुंब, मित्र, शाळा, काम, समाज) यांचा समावेश होतो. चांगले मानसिक आरोग्य म्हणजे “नेहमी आनंदी” असणे नव्हे. याचा अर्थ जीवन कठीण असतानाही सामान्य ताण हाताळता येणे, काम किंवा अभ्यास करता येणे, निर्णय घेता येणे, स्वतःची काळजी घेता येणे आणि अर्थपूर्ण नाती जोडता येणे.

मानसिक आरोग्य एका सातत्यावर (कंटिन्युअम) असते: एका टोकाला भक्कम स्वास्थ्य आणि लवचीकता असते; दुसऱ्या टोकाला व्यावसायिक काळजीची गरज असलेले गंभीर मानसिक विकार असतात. परिस्थिती, आधार आणि आरोग्यानुसार अनेक लोक आयुष्यभर या सातत्यावर पुढे-मागे सरकतात.

दुसरी व्याख्या

मानसिक आरोग्य म्हणजे साध्या भाषेत तुमचे रोजचे अंतर्गत हवामान. ते केवळ तुम्हाला निदान झालेला आजार आहे की नाही एवढ्यापुरते नाही; एखादा वाईट मंगळवार तुम्ही कसा हाताळता, एखाद्या तणावपूर्ण वादातून कसे सावरता, आणि आपल्या प्रियजनांची काळजी घेण्यासाठी ऊर्जा कशी मिळवता याबद्दल आहे. जसे आपल्या सर्वांना शारीरिक आरोग्य असते, तसेच मानसिक आरोग्यही असते. जेव्हा आपण “चांगले” मानसिक आरोग्य म्हणतो, तेव्हा कायमचे, जबरदस्तीचे हसू घेऊन वावरणे असा अर्थ नसतो. याचा अर्थ जीवन जड वाटत असतानाही पुढे चालत राहण्याइतका समतोल आणि आधार असणे.

मुख्य मुद्दे

मानसिक आरोग्य भक्कम स्वास्थ्यापासून गंभीर विकारांपर्यंतच्या सातत्यावर असते.
शारीरिक आरोग्याप्रमाणेच प्रत्येकाला मानसिक आरोग्य असते.
मानसिक आरोग्य कालांतराने सुधारू शकते किंवा बिघडू शकते.
आधार, उपचार आणि जीवनशैलीतील बदल मदत करू शकतात.
लवकर हस्तक्षेप केल्याने चांगले परिणाम मिळतात.

अधिक नेमकी क्लिनिकल व्याख्या

जागतिक आरोग्य संघटना मानसिक आरोग्याचे वर्णन असे स्वास्थ्य म्हणून करते, ज्यात व्यक्ती स्वतःच्या क्षमता ओळखते, जीवनातील सामान्य ताणांना तोंड देऊ शकते, उत्पादकपणे काम करू शकते आणि आपल्या समाजासाठी योगदान देऊ शकते. विशिष्ट आजारांची नावे ठरवण्यासाठी डॉक्टर दोन अधिकृत मार्गदर्शिका (ICD-11 आणि DSM-5-TR) वापरतात. विचार, भावना किंवा वर्तनातील समस्या इतक्या गंभीर असतात की त्या त्रास देतात किंवा दैनंदिन जीवनात अडथळा आणतात, तेव्हा आजाराचे नाव दिले जाते.

उदाहरण. परीक्षेच्या आदल्या रात्री रडणारा, झोपणारा, पेपर देणारा आणि सावरणारा विद्यार्थी एका कठीण आठवड्यातून जात असतो. जो विद्यार्थी तीन आठवडे अंथरुणातून उठू शकत नाही, प्रत्येक पेपर चुकवतो आणि काहीच कधी बदलणार नाही असे मानतो, तो त्याच निरंतरतेवर वेगळ्या ठिकाणी असतो. पहिल्याला आधाराची गरज आहे. दुसऱ्याला तपासणीची गरज आहे.

श्लोक / पद

संस्कृत पाठ:

सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।

ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ॥

उच्चार:

sukha-duhkhe same kritva labhalabhau jayajayau |

tato yuddhaya yujyasva naivam papam avapsyasi ||

अनुवाद: सुख आणि दुःख, लाभ आणि हानी, विजय आणि पराजय यांना समान मानून, तुझ्यासमोरील कामासाठी सज्ज हो; असे केल्याने तुला पाप लागणार नाही.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: खरे स्वास्थ्य म्हणजे आनंदाचे ढोंग करणे नव्हे. समोर छोटासा विजय असो वा खोल निराशा, दिवसातले पुढचे पाऊल उचलण्यासाठी पुरेशी आंतरिक शांतता शोधणे म्हणजे खरे स्वास्थ्य.

संदर्भ — भगवद्गीता 2.38 (महाभारत, भीष्म पर्व)

श्लोक / पद

संस्कृत पाठ:

समदोषः समाग्निश्च समधातुमलक्रियः ।

प्रसन्नात्मेन्द्रियमनाः स्वस्थ इत्यभिधीयते ॥

उच्चार:

sama-doshah samagnish ca sama-dhatu-mala-kriyah |

prasannatmendriya-manah svastha ity abhidhiyate ||

अनुवाद: ज्याचे मूलभूत दोष आणि पाचकाग्नी संतुलित आहेत, ज्याच्या धातू आणि मलविसर्जनाच्या क्रिया नीट चालतात, आणि ज्याचा आत्मा, इंद्रिये आणि मन प्रसन्न व समाधानी आहेत, त्याला स्वस्थ (svastha) म्हणतात.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: आयुर्वेद शिकवतो की शारीरिक आरोग्य आणि मानसिक स्पष्टता पूर्णपणे एकमेकांत गुंफलेली आहेत. मनाला शरीरापासून वेगळे करता येत नाही. निरोगी असणे म्हणजे केवळ शरीरयंत्रणा नीट चालणे नव्हे; तर मन दबलेले किंवा चिरडलेले न वाटता उजळ, स्थिर आणि स्पष्ट वाटणे.

संदर्भ — सुश्रुत संहिता, सूत्रस्थान 15.41 (काही छापील आवृत्त्यांमध्ये 15.48)

आयुर्वेदातील निरोगी व्यक्तीची जुनी व्याख्या मनःस्थितीपेक्षा व्यापक आहे: त्यात संतुलित शारीरिक ऊर्जा आणि पचन, तसेच चिरडलेले नव्हे तर स्पष्ट असे मन, इंद्रिये आणि आत्मा आवश्यक मानले आहेत. सुश्रुत संहितेतील हा प्रसिद्ध श्लोक सांगतो की ज्याचे मूलभूत दोष आणि पचन संतुलित आहे, शरीरधातू आणि मलनिःसारण नीट चालते, आणि आत्मा, इंद्रिये व मन प्रसन्न व समाधानी आहेत, ती व्यक्ती निरोगी आहे. हे जागतिक आरोग्य संघटनेच्या वाक्याचे प्राचीन भारतीय भावंड आहे: जीवन कठीण असतानाही आतली साधने काम करत राहतात.

संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 1: मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?

खऱ्या आयुष्यातील कथा

बारा नंबरची शांत खोली – मीरा सोळा वर्षांची होती आणि सुमारे दोन महिन्यांपूर्वीपर्यंत घरातली सर्वांत बोलकी व्यक्ती होती. गृहपाठ करताना ती गाणी म्हणायची, भावाशी क्रिकेटवरून वाद घालायची आणि रोज संध्याकाळी आजीला…
लोक काय म्हणतील? – चौतीस वर्षांचा रोहन पुण्यात सेल्स मॅनेजर होता आणि महिनोन्महिने त्याला नीट झोप लागली नव्हती. तो रोज पहाटे चार वाजता धडधडत्या हृदयाने जागा व्हायचा, पत्नी पूजावर चिडायचा,…
त्यांची आठवण, हळूहळू भरणारी जखम – श्रीमती अन्नम्मा जोसेफ सत्तर वर्षांच्या होत्या आणि मार्चमध्ये त्यांनी पंचेचाळीस वर्षांच्या सहजीवनाचा साथीदार गमावला होता. जूनपर्यंतही त्या बहुतेक संध्याकाळी रडत असत, आणि कधीकधी आठवण होण्याआधी चहासाठी…
शेत नसलेली डोकेदुखी – अठ्ठेचाळीस वर्षांचा रमेश विदर्भातील एका गावात तीन एकर शेती करायचा. दोन पावसाळे वाया गेल्यानंतर आणि फेडता न येणाऱ्या कर्जानंतर तो डोकेदुखी, पोटात जळजळ आणि पाठदुखीची तक्रार…

श्लोक

भगवद्गीता 2.38 – सुख आणि दुःख, लाभ आणि हानी, विजय आणि पराजय यांना समान मानून, तुझ्यासमोरील कामासाठी सज्ज हो; असे केल्याने तुला पाप लागणार नाही.
सुश्रुत संहिता, सूत्रस्थान 15.41 – ज्याचे मूलभूत दोष आणि पाचकाग्नी संतुलित आहेत, ज्याच्या धातू आणि मलविसर्जनाच्या क्रिया नीट चालतात, आणि ज्याचा आत्मा, इंद्रिये आणि मन प्रसन्न व समाधानी आहेत, त्याला स्वस्थ…

या विषयावर आणखी: मानसिक आरोग्य म्हणजे काय? मन समजून घेण्याचे आणि मदत मिळवण्याचे सोपे मार्गदर्शन