हे खरे आहे का: फक्त प्रौढांनाच मानसिक आजार होतो
पुस्तकातून – प्रकरण 1: मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
तथ्य
या स्थिती मुले आणि किशोरवयीनांसह सर्व वयाच्या लोकांना होऊ शकतात.
जीवनाच्या टप्प्यांमधील मानसिक आरोग्य
बालपणात मानसिक आरोग्यातील सुरुवातीच्या समस्या अति भीती, वर्तनातील बदल, थांबलेले खेळ, मैत्रीतील अडचणी, आक्रमकता, अलिप्तता किंवा विकासातील विलंब यांतून दिसू शकतात. बालपणीचे मानसिक आरोग्य शिक्षण, वर्तन, खेळ, मैत्री आणि कौटुंबिक जीवनावर परिणाम करते.
किशोरवयीन (टीनएजर्स)
किशोरावस्थेत वेगाने शारीरिक आणि भावनिक बदल होतात. या काळात समवयस्कांचा दबाव, शाळेचा तीव्र ताण, आपण कोण आहोत याबद्दलचे मोठे प्रश्न आणि सोशल मीडियाचा सततचा गोंगाट यांचा तरुण व्यक्तीच्या मानसिक आरोग्यावर खोल परिणाम होऊ शकतो.
एकाच वेळी इतके काही बदलत असल्यामुळे किशोरावस्था ही कृतीसाठी महत्त्वाची संधी असते. लवकर आधार देण्यासाठी आणि लहान अडचणींचे गंभीर, आयुष्यभराच्या संकटांत रूपांतर होऊ नये म्हणून हा सर्वोत्तम काळ आहे.
प्रौढ
प्रौढावस्थेत कामाचा ताण, नाती, पालकत्व, आर्थिक दबाव आणि आरोग्याच्या समस्या मोठी भूमिका बजावतात.
वृद्ध
एकाकीपणा, दीर्घकालीन आजार, प्रियजनांचा मृत्यू, बौद्धिक क्षमता कमी होणे आणि परावलंबित्व यांचा मानसिक आरोग्यावर परिणाम होऊ शकतो. डिमेंशिया आणि नैराश्य या महत्त्वाच्या चिंता आहेत.
प्रत्येक टप्प्याला वयानुरूप समज आणि आधार हवा असतो.
हिंदू सामाजिक शिकवण आधीपासूनच टप्प्यांमध्ये विचार करते, चार आश्रम (जीवनाचे टप्पे) प्राचीन भारतीय तत्त्वज्ञान पारंपरिकपणे मानवी आयुष्याचे चार वेगवेगळ्या टप्प्यांत विभाजन करते, प्रत्येक साधारण 25 वर्षांचा. प्रत्येक टप्प्याची स्वतःची उद्दिष्टे आणि दबाव असतात.
1. ब्रह्मचर्य (विद्यार्थी अवस्था)
वय: बालपणापासून साधारण 25 वर्षांपर्यंत.
अर्थ: एकाग्र शिक्षण, शिस्त आणि आयुष्याचा पाया घालण्याचा काळ.
कर्तव्ये: येथे मुख्य काम शिक्षण आहे. विद्यार्थ्याने आपले चारित्र्य घडवावे, जीवनकौशल्ये शिकावीत आणि आत्मसंयम पाळावा अशी अपेक्षा असते. त्याने पूर्णपणे स्वतःच्या विकासावर लक्ष केंद्रित करावे म्हणून तो कुटुंब आणि आर्थिक ताणाच्या जड ओझ्यापासून मुक्त असावा, असे अभिप्रेत आहे.
2. गृहस्थ (गृहस्थाश्रम)
वय: साधारण 25 ते 50 वर्षे.
अर्थ: कौटुंबिक जीवन, करिअर घडवणे आणि जगाशी सक्रिय संबंध ठेवण्याची वर्षे.
कर्तव्ये: हा समाजाचे इंजिन मानला जातो. कर्तव्यांमध्ये काम करणे, प्रामाणिकपणे उदरनिर्वाह करणे, लग्न करणे, मुलांचे संगोपन करणे आणि लहान (विद्यार्थी) व मोठ्या (निवृत्त) दोन्ही पिढ्यांची काळजी घेणे यांचा समावेश होतो. येथे मानसिक आणि आर्थिक दबाव सर्वाधिक असतात, कारण इतर सर्वजण गृहस्थावर अवलंबून असतात.
3. वानप्रस्थ (निवृत्त किंवा "वनवासी" अवस्था)
वय: साधारण 50 ते 75 वर्षे.
अर्थ: जड सांसारिक महत्त्वाकांक्षा आणि कुटुंबावरील नियंत्रण यांपासून हळूहळू मागे सरणे.
कर्तव्ये: जड जबाबदाऱ्या आणि निर्णय घेण्याचे काम पुढच्या पिढीकडे सोपवण्याची ही वेळ आहे. लक्ष पैसा कमावणे आणि घर चालवणे यांपासून समाजसेवा, मार्गदर्शन आणि आध्यात्मिक वाचनाकडे वळते. तुम्ही सल्लागार म्हणून काम करता, पण तरुण गृहस्थांना नेतृत्व करू देता.
4. संन्यास (संन्यस्त अवस्था)
वय: 75 वर्षे आणि त्यापुढे.
अर्थ: भौतिक आसक्ती आणि सामाजिक अपेक्षा यांपासून पूर्ण निवृत्ती.
कर्तव्ये: संपत्ती, गुंतागुंतीची नाती आणि सामाजिक प्रतिष्ठेची गरज यांचा त्याग करणे. एकमेव लक्ष आंतरिक शांती, आध्यात्मिक मुक्ती आणि जीवनाचा अंतिम टप्पा कृपापूर्वक आणि अलिप्ततेने स्वीकारणे यांवर असते.
मानसिक आरोग्यासाठी हे का महत्त्वाचे आहे: हे टप्पे समजून घेतल्याने आपल्याला दिसते की मानसिक ताण सामान्य असतो, पण तो काळानुसार बदलतो. किशोरवयीन (विद्यार्थी) मुलाकडून 60 वर्षांच्या (निवृत्त) व्यक्तीसारख्या भावनिक स्थैर्याची अपेक्षा करता येत नाही, आणि रोजच्या जगण्याने पूर्ण दबून गेलेल्या 40 वर्षांच्या (गृहस्थ) व्यक्तीला दोष देऊ नये. काळजी आणि अपेक्षा टप्प्याशी जुळणाऱ्या असाव्यात.
प्रत्येक वयाचे एक चित्र
दर सोमवारी पोटदुखी होणारे सात वर्षांचे मूल “नाटकी” नसून चिंताग्रस्त असू शकते. ज्याचे गुण कोसळले आहेत आणि जो पहाटे 3 वाजताही ऑनलाइन असतो, असा सोळा वर्षांचा मुलगा “आळशी” नसून नैराश्यात असू शकतो. झोपेसाठी दारू पिणारा चाळीस वर्षांचा माणूस एकाच वेळी निद्रानाश आणि लाज यांवर उपचार करत असू शकतो. जोडीदाराच्या मृत्यूनंतर खाणे सोडणाऱ्या सत्तर वर्षांच्या व्यक्तीला शोक आणि नैराश्य दोन्ही एकत्र असू शकतात. निरंतरता तीच. दारे वेगळी.
संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 1: मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?
खऱ्या आयुष्यातील कथा
- बारा नंबरची शांत खोली – मीरा सोळा वर्षांची होती आणि सुमारे दोन महिन्यांपूर्वीपर्यंत घरातली सर्वांत बोलकी व्यक्ती होती. गृहपाठ करताना ती गाणी म्हणायची, भावाशी क्रिकेटवरून वाद घालायची आणि रोज संध्याकाळी आजीला…
- लोक काय म्हणतील? – चौतीस वर्षांचा रोहन पुण्यात सेल्स मॅनेजर होता आणि महिनोन्महिने त्याला नीट झोप लागली नव्हती. तो रोज पहाटे चार वाजता धडधडत्या हृदयाने जागा व्हायचा, पत्नी पूजावर चिडायचा,…
- त्यांची आठवण, हळूहळू भरणारी जखम – श्रीमती अन्नम्मा जोसेफ सत्तर वर्षांच्या होत्या आणि मार्चमध्ये त्यांनी पंचेचाळीस वर्षांच्या सहजीवनाचा साथीदार गमावला होता. जूनपर्यंतही त्या बहुतेक संध्याकाळी रडत असत, आणि कधीकधी आठवण होण्याआधी चहासाठी…
- शेत नसलेली डोकेदुखी – अठ्ठेचाळीस वर्षांचा रमेश विदर्भातील एका गावात तीन एकर शेती करायचा. दोन पावसाळे वाया गेल्यानंतर आणि फेडता न येणाऱ्या कर्जानंतर तो डोकेदुखी, पोटात जळजळ आणि पाठदुखीची तक्रार…
श्लोक
- भगवद्गीता 2.38 – सुख आणि दुःख, लाभ आणि हानी, विजय आणि पराजय यांना समान मानून, तुझ्यासमोरील कामासाठी सज्ज हो; असे केल्याने तुला पाप लागणार नाही.
- सुश्रुत संहिता, सूत्रस्थान 15.41 – ज्याचे मूलभूत दोष आणि पाचकाग्नी संतुलित आहेत, ज्याच्या धातू आणि मलविसर्जनाच्या क्रिया नीट चालतात, आणि ज्याचा आत्मा, इंद्रिये आणि मन प्रसन्न व समाधानी आहेत, त्याला स्वस्थ…
या विषयावर आणखी: मानसिक आरोग्य म्हणजे काय? मन समजून घेण्याचे आणि मदत मिळवण्याचे सोपे मार्गदर्शन
आणखी प्रश्न
- हे खरे आहे का: मानसिक आजार दुर्मीळ आहे
- हे खरे आहे का: मानसिक आजार हा वैयक्तिक दुबळेपणा आहे
- हे खरे आहे का: मानसिक आजार असलेले लोक धोकादायक असतात
- मानसिक आरोग्यात मुख्यतः यांचा समावेश होतो…?
- मानसिक आरोग्याबद्दल कोणते विधान खरे आहे?
- मानसिक आजाराबद्दल कोणती वस्तुस्थिती (गैरसमज नव्हे) आहे?
- मानसिक आरोग्य या निरंतरतेवर असते…?
- मानसिक आरोग्यातील लवकर हस्तक्षेपामुळे…?
- भगवद्गीता 2.38 चा अर्थ काय?
- सुश्रुत संहिता, सूत्रस्थान 15.41 चा अर्थ काय?
- मानसशास्त्रज्ञ, मानसोपचारतज्ज्ञ की समुपदेशक – फरक काय?
- मानसिक त्रासाची सुरुवातीची लक्षणे