क्लिनिकल मानसशास्त्रज्ञ सहसा…?

पुस्तकातून – प्रकरण 2: मानसशास्त्र, मानसोपचारशास्त्र आणि समुपदेशन

योग्य उत्तर

थेरपी आणि मानसशास्त्रीय चाचण्या देतात

मानसशास्त्र

मानसशास्त्र म्हणजे मन आणि वर्तनाचा वैज्ञानिक अभ्यास. मानसशास्त्रज्ञ वेगवेगळ्या परिस्थितींमध्ये लोक कसा विचार करतात, त्यांना काय वाटते आणि ते कसे वागतात याचा अभ्यास करतात. मानसिक प्रक्रिया आणि वर्तनाचे नमुने समजून घेण्यासाठी ते संशोधन पद्धती वापरतात.

क्लिनिकल मानसशास्त्रज्ञ थेरपी आणि मानसशास्त्रीय चाचण्या देतात, पण बहुतेक देशांमध्ये ते सहसा औषधे लिहून देऊ शकत नाहीत. ते संज्ञानात्मक वर्तन थेरपी (CBT), मानसोपचार आणि समुपदेशन तंत्रे यांसारख्या पद्धती वापरतात.

मानसशास्त्राची उद्दिष्टे आणि स्तर

मानसशास्त्र म्हणजे आपण कसा विचार करतो, आपल्याला काय वाटते आणि आपण कसे वागतो याचा वैज्ञानिक अभ्यास. "मन" म्हणजे आपल्या आत घडणाऱ्या खाजगी गोष्टी, जसे विचार, भावना, आठवणी आणि प्रेरणा. "वर्तन" म्हणजे इतरांना दिसणाऱ्या सार्वजनिक कृती. "सायकॉलॉजी" हा शब्द दोन प्राचीन ग्रीक शब्दांपासून आला आहे: psyche (अर्थ श्वास, आत्मा किंवा मन) आणि logos (अर्थ अभ्यास). विल्हेल्म वुंट नावाच्या शास्त्रज्ञाने 1879 मध्ये जर्मनीतील लाइपझिग येथे पहिली प्रयोगशाळा सुरू केली तेव्हा ते अधिकृतपणे प्रयोगशाळा-आधारित विज्ञान बनले.

मानसशास्त्राची चार उद्दिष्टे या पुस्तकाच्या संदर्भात मानसशास्त्राची चार मुख्य उद्दिष्टे अशी दिसतात:

वर्णन करणे: स्वतःचा अपमान न करता आपल्या मानसिक स्थितीला नाव द्या. उदाहरणार्थ, "मी निरुपयोगी आहे" असे म्हणण्याऐवजी "माझी मनःस्थिती तीन आठवडे उदास आहे" असे म्हणा.
स्पष्ट करणे: मानसिक आरोग्याच्या अडचणीला सहसा एकापेक्षा जास्त कारणे असतात हे समजून घ्या. ते अपुरी झोप, शोक, थायरॉइडची शारीरिक समस्या, पैशाचा ताण किंवा कठोर आतला आवाज यांचे मिश्रण असू शकते.
अंदाज बांधणे: पूर्ण कोसळण्यापूर्वी सुरुवातीची धोक्याची लक्षणे लक्षात घ्या. या संदर्भात अंदाज बांधणे म्हणजे तुमचे भवितव्य ठरलेले आहे असे नव्हे; त्याचा अर्थ फक्त कृती करता यावी म्हणून लक्ष देणे.
प्रभाव टाकणे: छोट्या, सकारात्मक कृतींमुळे पुढच्या आठवड्यात तुम्हाला कसे वाटेल ते बदलू शकते. फिरायला जाणे, मित्राला एखादे वाक्य मोठ्याने सांगणे किंवा डॉक्टरांची वेळ घेणे यांमुळे खरा फरक पडू शकतो.

विश्लेषणाचे तीन स्तर मानसिक आरोग्याच्या कोणत्याही घटनेकडे तीन वेगवेगळ्या दृष्टिकोनांतून पाहता येते. उदाहरणार्थ, पॅनिक अटॅक म्हणजे ॲड्रेनालिनची शारीरिक लाट (जैविक), भयावह विचारांचा पूर (मानसिक), आणि अनेकदा तुमच्या पर्यावरणाशी किंवा संस्कृतीशी खोलवर जोडलेला (सामाजिक) असतो.

जैविक: तुमची जनुके, मेंदूतील रसायने, संप्रेरके, मानवी उत्क्रांती, झोपेच्या सवयी आणि शारीरिक सूज.
मानसिक: तुम्ही कसे शिकता, विचार करता, भावना अनुभवता, तुमचे व्यक्तिमत्त्व कसे घडते आणि आयुष्यात अर्थ कसा शोधता.
सामाजिक-सांस्कृतिक: तुमच्या भोवतीचे लोक, सामाजिक नियम, इतिहास, सत्तासंबंध, भाषा आणि सांस्कृतिक परंपरा.

एक प्राचीन भारतीय चौकट: तीन गुण भारतीय तत्त्वज्ञानातील सांख्य दर्शन मनाचे वर्णन गुण नावाच्या तीन गुणधर्मांद्वारे करते. हे आधुनिक मानसशास्त्राची जागा घेत नाही, पण एखाद्याला कसे वाटत आहे यासाठी कुटुंबांना सौम्य, अपमानरहित शब्द देते:

सत्त्व: स्पष्टता, संतुलन आणि शांती.
रजस्: अस्वस्थ धडपड, क्षोभ आणि जास्त ऊर्जा.
तमस्: जडपणा, धूसरता आणि थकवा.

हवामानाबद्दल बोलल्यासारखे वापरल्यास हे शब्द खूप उपयुक्त ठरतात. एखादे कुटुंब व्यक्तीचा अपमान न करता म्हणू शकते, "त्याचे मन सध्या जड आहे" (तमस्) किंवा "तिचे मन स्थिर बसत नाही" (रजस्). मात्र कायमचे लेबल किंवा नशीब म्हणून वापरल्यास हे शब्द केवळ अधिक कलंक निर्माण करतात. त्यांचा वापर तुमचे सध्याचे संतुलन (साम्य) मोजण्याचा मार्ग म्हणून करा. आरोग्य म्हणजे संतुलन राखणे, स्वतःला सतत परिपूर्ण मनःस्थितीत राहण्यास भाग पाडणे नव्हे.

कोणतीही मानसिक घटना एकापेक्षा जास्त प्रमाणांवर वाचता येते. पॅनिक अटॅक म्हणजे स्वायत्त उत्तेजनेचे वादळ (जैविक), विनाशकारी विचारांची मालिका (मानसिक), आणि अनेकदा धोका, आसक्ती किंवा संस्कृती यांबद्दलची एक कथा (सामाजिक) असते.

श्लोक / पद

संस्कृत पाठ:

सत्त्वं रजस्तम इति गुणाः प्रकृतिसंभवाः ।

निबध्नन्ति महाबाहो देहे देहिनमव्ययम् ॥

उच्चार:

sattvam rajas tama iti gunah prakrti-sambhavah |

nibadhnanti maha-baho dehe dehinam avyayam ||

अनुवाद: हे महाबाहो अर्जुना, प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले सत्त्व, रजस् आणि तमस् हे गुण शाश्वत आत्म्याला शरीरात बांधतात.

दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: स्पष्टता, क्षोभ आणि जडपणा हे नैतिक निर्णय किंवा वैयक्तिक अपयश नाहीत; त्या फक्त तात्पुरत्या अवस्था आहेत. तुम्ही काय खाता, किती झोपता, कोणाबरोबर वेळ घालवता आणि शारीरिक आजार यांमुळे या अवस्था बदलू शकतात. आघात आणि आधुनिक मानसोपचार औषधेही त्यांच्यावर परिणाम करतात. मन आणि शरीर खोलवर जोडलेले असल्याने व्यावहारिक वैद्यकीय मदत टाळण्यासाठी आध्यात्मिक संकल्पनांचा कधीही वापर करू नका. रक्ततपासणी नाकारण्यासाठी गुणाचा (मनाच्या अवस्थेचा) बहाणा करू नका.

संदर्भ — भगवद्गीता 14.5

घरात व्याख्या महत्त्वाची का ठरते

मानसशास्त्र म्हणजे फक्त औषधे असते, तर झोप न येणाऱ्या विद्यार्थ्याला फक्त गोळीकडे पाठवले गेले असते. ते फक्त बोलणे असते, तर दुःखासारखे दिसणारे थायरॉइड दुर्लक्षित झाले असते. ते फक्त संस्कृती असते, तर उपचार करता येणाऱ्या पॅनिक अटॅकला कौटुंबिक शाप म्हटले गेले असते. तीन स्तर हे संकुचित होणे थांबवतात.

उदाहरण. नोकरी गेल्यानंतर दोन व्यक्ती रडतात. एक रडते, झोपते, बायोडेटा अद्ययावत करते आणि महिन्याभरात सावरते. दुसरी उठू शकत नाही, खाऊ शकत नाही आणि काहीच कधी बदलणार नाही असे मानते. मानसशास्त्र दोघांचाही अभ्यास करते. या महिन्यात दवाखान्याची गरज बहुधा फक्त दुसऱ्यालाच असेल. 'मानसशास्त्र' हा शब्द संपूर्ण निरंतरता व्यापतो; 'क्लिनिकल मानसशास्त्र' हे दुसऱ्यासाठीचे दार आहे.

संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 2: मानसशास्त्र, मानसोपचारशास्त्र आणि समुपदेशन

खऱ्या आयुष्यातील कथा

आधी कोणाला भेटावे? – सव्वीस वर्षांच्या अनिताला गेल्या तीन महिन्यांपासून बंगळुरूला प्रवास करताना पॅनिक अटॅक येत होते. तिचे हृदय धडधडायचे, हातांना मुंग्या यायच्या आणि आपण बेशुद्ध पडू अशी तिची खात्री…
एक दार बंद होते, एक खोली उघडते – डॅनियल बावन्न वर्षांचा होता, नैरोबीमध्ये प्रादेशिक व्यवस्थापक होता, तेव्हा त्याच्या कंपनीने कार्यालय बंद केले आणि तेवीस वर्षांनंतर त्याला काढून टाकण्यात आले. आठवडोन्आठवडे तो सर्वांना सांगत राहिला…
हमखास इलाजाची हमी देणारा माणूस – सुनीताचा वीस वर्षांचा मुलगा विकास याला कुजबुज ऐकू येऊ लागली होती आणि तो शेजाऱ्यांबद्दल संशय घेऊ लागला होता. त्याने अभ्यास बंद केला आणि तो रात्री जागा…
दुसरे मत आणि भीतीच्या छोट्या गोळ्या – तीस वर्षांचा क्वामे अक्रामध्ये राहायचा आणि दीर्घकाळ उदास मनःस्थिती, अपुरी झोप आणि भूक नसणे यांतून जात होता. त्याच्या फॅमिली डॉक्टरांनी त्याला एका मानसोपचारतज्ज्ञाकडे पाठवले, जिने चाळीस…

श्लोक

भगवद्गीता 14.5 – हे महाबाहो अर्जुना, प्रकृतीपासून उत्पन्न झालेले सत्त्व, रजस् आणि तमस् हे गुण शाश्वत आत्म्याला शरीरात बांधतात.
भगवद्गीता 4.34 – नम्रपणे जवळ जाऊन, प्रश्न विचारून आणि सेवा करून ते जाणून घे. जे पाहतात ते तुला शिकवतील.

या विषयावर आणखी: मानसिक आरोग्य म्हणजे काय? मन समजून घेण्याचे आणि मदत मिळवण्याचे सोपे मार्गदर्शन