Source: # मनःस्थितीमागील मेंदू, संप्रेरके आणि शरीरातील रसायने मेंदू, नसा, संप्रेरके आणि सेरोटोनिन-डोपामिनसारखी रसायने विचार, भावना आणि मनःस्थितीवर कसा परिणाम करतात – सोप्या भाषेत. ## या विषयावरील प्रकरणे ### Chapter 3: मानवी मेंदू आणि मज्जासंस्था शरीरात मानसिक आरोग्याचा पत्ता कुठे आहे : विचाराला एक पत्ता असतो. पत्ता म्हणजे नशीब नव्हे. - [3.1 आढावा](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/3#overview/) - [3.2 मेंदूचे प्रमुख भाग](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/3#major-brain-regions/) - [3.3 मज्जासंस्था](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/3#the-nervous-system/) - [3.4 मेंदूची लवचीकता](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/3#brain-plasticity/) - [3.5 संदेशवाहक](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/3#messengers/) - [3.6 आपल्या मेंदूची काळजी घेणे](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/3#taking-care-of-your-brain/) - [3.7 एक कथा](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/3#one-story/) - [3.8 एक सोबती श्लोक](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/3#one-companion-verse/) ### Chapter 4: संप्रेरके आणि मेंदूतील रसायने मनःस्थितीचे संदेशवाहक, स्वभावाचा अपमान नव्हे : कोणतेही एक रसायन म्हणजे मनःस्थिती नव्हे. रासायनिक कथा हा अपमानही नव्हे. - [4.1 न्यूरोट्रान्समीटर](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/4#neurotransmitters/) - [4.2 मानसिक आरोग्यावर परिणाम करणारी संप्रेरके](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/4#hormones-affecting-mental-health/) - [4.3 मन-शरीर संबंध](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/4#the-mind-body-connection/) - [4.4 संप्रेरके संतुलित ठेवणे: अन्न, जीवनशैली आणि धोक्याची लक्षणे](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/4#keeping-hormones-in-balance-food-lifestyle-and-warning-signs/) - [4.5 एक कथा](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/4#one-story-1/) - [4.6 एक सोबती श्लोक](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/4#one-companion-verse-1/) ### Chapter 19: पाच इंद्रिये प्रत्यक्षात कशी काम करतात मनःस्थितीपूर्वी रूपांतरण : इंद्रिय हे रूपांतरक आहे. मनःस्थिती म्हणजे त्या रूपांतरकाने पुरवलेले खाद्य. - [19.1 आढावा](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/19#overview-1/) - [19.2 दृष्टी](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/19#sight-vision/) - [19.3 श्रवण](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/19#hearing-auditory/) - [19.4 गंध](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/19#smell-olfactory/) - [19.5 चव](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/19#taste-gustatory/) - [19.6 स्पर्श](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/19#touch-somatosensory/) - [19.7 संवेदनांचे एकात्मीकरण](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/19#sensory-integration/) - [19.8 दवाखान्यातील एक छोटी कथा](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/19#a-short-clinic-story/) - [19.9 एक सोबती श्लोक](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/19#one-companion-verse-13/) ### Chapter 21: शरीरातील रसायने आणि मानसिक आरोग्य दोष देण्यापूर्वी रक्ततपासणी : थायरॉइड आणि ग्लुकोज मानसोपचार निदानाचे सोंग घेऊ शकतात. आधी तपासणी करा. - [21.1 आढावा](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/21#overview-2/) - [21.2 थायरॉइडचे कार्य](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/21#thyroid-function/) - [21.3 रक्तशर्करा](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/21#blood-sugar/) - [21.4 जीवनसत्त्वे](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/21#vitamins/) - [21.5 खनिजे](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/21#minerals/) - [21.6 अमिनो आम्ले आणि ओमेगा-3](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/21#amino-acids-and-omega-3/) - [21.7 आतडे–मेंदू अक्ष आणि सूज](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/21#gutbrain-axis-and-inflammation/) - [21.8 व्यावहारिक शिफारसी](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/21#practical-recommendations/) - [21.9 मानसिक आजारासारख्या दिसणाऱ्या शारीरिक स्थिती](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/21#physical-conditions-that-can-look-like-mental-illness/) - [21.10 एक सोबती श्लोक](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/21#one-companion-verse-15/) ## खऱ्या आयुष्यातील कथा (19) - [बंद न होणारी धोक्याची घंटा](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/the-alarm-that-would-not-switch-off-9/) – प्रिया सतरा वर्षांची होती आणि जयपूरमध्ये बोर्डाच्या परीक्षेची तयारी करत होती. जेव्हा जेव्हा ती भौतिकशास्त्राचा पेपर उघडायची, तेव्हा तिचे हृदय धडधडायचे, तळहात थंड आणि… - [बाइकवरून पडल्यानंतर](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/after-the-bike-fall-10/) – बावीस वर्षांचा अर्जुन हैदराबादमधील एका कॉल सेंटरमध्ये मोटारसायकलवरून जायचा. एका पावसाळी रात्री त्याची गाडी घसरली आणि त्याच्या डोक्याला मार लागला. त्याने हेल्मेट घातले नव्हते.… - [सत्तराव्या वर्षी चित्रकला शिकताना](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/learning-to-paint-at-seventy-11/) – एकाहत्तर वर्षांचे हरिदास कोलकात्यात रेल्वेतून निवृत्त झाले आणि त्यांना दिवस विचित्रपणे रिकामे वाटू लागले. चष्मा कुठे ठेवला ते ते विसरू लागले आणि आपले मन… - [मध्यरात्रीचे स्क्रोलिंग आणि वाढणारा मेंदू](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/midnight-scrolling-and-the-growing-brain-12/) – पंधरा वर्षांची क्लोई मँचेस्टरमध्ये राहायची आणि शाळेत ती तिच्या हजरजबाबीपणासाठी ओळखली जायची. अलीकडे ती वर्गात डुलक्या घेत होती आणि नंतर पश्चात्ताप होईल अशा गोष्टी… - [कुटुंबाला शरीररचनाशास्त्र शिकवणारा पक्षाघात](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/the-stroke-that-taught-a-family-anatomy-155/) – डाव्या बाजूच्या पक्षाघातानंतर एका आजीची बोलण्याची क्षमता गेली, पण गाणे नाही. नातेवाईक म्हणाले की त्या हट्टीपणा करत आहेत. एका डॉक्टरांनी ब्रोकाच्या क्षेत्राचे नाव सांगितले.… - [हेल्मेटचा वाद](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/the-helmet-argument-156/) – हेल्मेटशिवाय स्कूटरवरून पडल्यानंतर एका किशोरवयीन मुलाचा नवा उद्धटपणा सुरू झाला. काकांनी आदर या विषयावर व्याख्यान द्यायचे ठरवले. एका आपत्कालीन डॉक्टरांनी स्कॅन करायचे ठरवले. तो… - [रात्रपाळ्या आणि बिस्किटे](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/night-shifts-and-biscuits-13/) – एकतीस वर्षांची नेहा मुंबईत स्टाफ नर्स होती आणि दर महिन्याला तीन आठवडे रात्रपाळी करायची. पहाटे 2 ते 4 च्या दरम्यान ती गोड चहा आणि… - [सतत थकवा, आणि फक्त उदासी नव्हे](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/tired-all-the-time-and-not-just-sad-14/) – अडतीस वर्षांची कविता लखनौमध्ये प्राथमिक शाळेत शिकवायची. जवळजवळ सहा महिन्यांपासून तिला असा थकवा जाणवत होता जो झोपेने दूर होत नव्हता. कमी खाऊनही तिचे वजन… - [उष्णता, संप्रेरके आणि दुखावणारे शब्द](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/heat-hormones-and-hurtful-words-15/) – सत्तेचाळीस वर्षांची लक्ष्मी मदुराईत एक छोटे शिवणकामाचे दुकान चालवायची. गेल्या वर्षभरात तिची मासिक पाळी अनियमित झाली होती, आणि रात्री गरम झळांमुळे ती घामाने भिजून… - [हे फक्त एक रसायन नाही](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/it-is-not-only-a-chemical-16/) – एकोणतीस वर्षांचा टॉम ग्लासगोमध्ये इंजिनिअर होता आणि महिनोन्महिने त्याला निरुत्साही वाटत होते. तो डेस्कवरच बाहेरचे जेवण खायचा, आठवड्याच्या शेवटी दुपारपर्यंत झोपायचा आणि क्वचितच मित्रांना… - [दुःखासारखे दिसणारे थायरॉइड](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/the-thyroid-that-looked-like-sadness-157/) – मीराला वर्षभर नकारात्मक म्हटले गेले. एका डॉक्टरांनी TSH तपासणी जोडली. कथेखाली हायपोथायरॉइडिझम दडलेला होता. थायरॉक्सिनने तिला वेगळी व्यक्ती बनवले नाही. ज्या समुपदेशनाचे ऐकण्याइतकी ऊर्जा… - [परीक्षेच्या आठवड्यातील जबडा](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/the-exam-week-jaw-158/) – एक विद्यार्थी स्वतःला आळशी म्हणत असे. त्याचा जबडा, झोप आणि पोट त्याला भार म्हणत होते. रविवारचे ईमेल कमी केल्याने चिकाटीवरच्या पोस्टरपेक्षा जास्त बदल झाला.… - [जेवणाच्या टेबलावर येणे थांबवलेले आजोबा](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/the-grandfather-who-stopped-coming-to-the-table-77/) – एकाहत्तर वर्षांचे रघुनाथ कुलकर्णी नाशिकमधील कौटुंबिक जेवणातील सर्वांत मोठा आवाज असायचे. ते क्रिकेटवरून वाद घालायचे, नातवंडांना चिडवायचे आणि दर रविवारी तेच विनोद सांगायचे. सुमारे… - [हेलसिंकीतील अंधारे महिने](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/the-dark-months-in-helsinki-78/) – आइनो विर्तानेन तेवीस वर्षांची होती, जेव्हा ती आपल्या पदव्युत्तर शिक्षणासाठी चेन्नईहून हेलसिंकीला गेली. सप्टेंबर सुंदर होता. नोव्हेंबरपर्यंत सूर्य उशिरा उगवायचा आणि दुपारच्या मध्यापर्यंत मावळायचा,… - [मिहीर आणि टोचणारा शर्ट](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/mihir-and-the-scratchy-shirt-79/) – सात वर्षांचा मिहीर रोज सकाळी आपल्या शाळेच्या गणवेशावरून रडायचा. 'तो टोचतो! लेबल मला बोचत आहे!' अहमदाबादमधील त्याच्या आई-वडिलांना वाटले की तो शाळा चुकवण्यासाठी बहाणे… - [लीला, वय 41](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/leela-age-41-175/) – स्वयंपाकघरातील एका भयानक आगीतून वाचल्यानंतर दोन वर्षांनी एकेचाळीस वर्षांच्या लीलाला जाणवले की तिच्या मज्जासंस्थेत काहीतरी विचित्र घडत आहे. भांडी घासण्याच्या साबणाच्या एका विशिष्ट ब्रँडचा… - [चाळिशीत थकलेली, उदास आणि विसरभोळी](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/tired-low-and-forgetful-at-forty-83/) – कोल्हापुरातील बेचाळीस वर्षांच्या शिक्षिका सुनीता पाटील यांना जवळजवळ वर्षभर निरुत्साही वाटत होते. दुपारपर्यंत त्या थकून जायच्या, इतरांना उबदार वाटत असताना त्यांना थंडी वाजायची, आणि… - [कबीरचे टाळलेले जेवण](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/kabirs-skipped-meals-84/) – पस्तीस वर्षांचा कबीर शेख हैदराबादमध्ये डिलिव्हरी व्हॅन चालवायचा. त्याचे दिवस चहा आणि बिस्किटांवर चालायचे, आणि रात्री उशिरा भरपूर जेवण. अलीकडे तो पत्नीवर चिडत होता,… - [नेहाची मुंग्या येणारी बोटे](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/nehas-tingling-fingers-85/) – एकोणीस वर्षांची नेहा वर्मा दिल्लीत वसतिगृहात राहणारी पहिल्या वर्षाची विद्यार्थिनी होती. ती कडक शाकाहारी होती आणि इन्स्टंट नूडल्स, चहा आणि बिस्किटांवर दिवस काढायची. दुपारी… ## श्लोक (4) - [कठोपनिषद 1.3.3–4](https://psychologyforeveryone.in/shloka/katha-upanishad-1-3-3-4-14/) – आत्म्याला रथी, शरीराला रथ, बुद्धीला सारथी आणि मनाला लगाम जाण. - [भगवद्गीता 6.16](https://psychologyforeveryone.in/shloka/bhagavad-gita-6-16-15/) – जो फार खातो किंवा उपाशी राहतो, जो फार झोपतो किंवा अजिबात झोपत नाही, त्याच्यासाठी योग नाही. - [भगवद्गीता 15.9](https://psychologyforeveryone.in/shloka/bhagavad-gita-15-9-27/) – कान, डोळे, स्पर्श, चव आणि गंध यांचा, तसेच मनाचा आश्रय घेऊन व्यक्ती विषयांचा उपभोग घेते. - [भगवद्गीता 17.8](https://psychologyforeveryone.in/shloka/bhagavad-gita-17-8-29/) – आयुष्य, सत्त्व (स्पष्टता), बळ, आरोग्य, सुख आणि प्रीती वाढवणारे — रसाळ, नैसर्गिकरीत्या स्निग्ध, स्थिर आणि मनाला रुचणारे — आहार सात्त्विक मनाला प्रिय असतात. ## आणखी विषय - [मानसिक आरोग्य म्हणजे काय? मन समजून घेण्याचे आणि मदत मिळवण्याचे सोपे मार्गदर्शन](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/mental-health-basics/) - [भावना, राग आणि मनःस्थितीतील चढ-उतार – आपल्या भावना समजून घ्या](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/emotions/) - [ताण – कारणे, लक्षणे आणि कामाचा व परीक्षेचा ताण कमी करण्याचे उपाय](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/stress/) - [चिंता, पॅनिक अटॅक आणि भीती – लक्षणे, कारणे आणि काय मदत करते](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/anxiety/) - [नैराश्य आणि उदासी – लक्षणे, कारणे आणि बरे होण्याचा मार्ग](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/depression/) - [आघात, दुःख आणि वियोग – आपल्या गतीने बरे होणे](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/trauma-grief/) - [मुले, किशोर आणि पालक – घर आणि शाळेतील मानसिक आरोग्य](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/children-parents/) - [झोपेच्या समस्या, आहार आणि दिनचर्या – निरोगी मनासाठी](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/sleep-food-routine/) - [समुपदेशन, थेरपी आणि मानसोपचाराची औषधे – सोपी माहिती](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/therapy-medicines/) - [मानसिक आजारात जवळच्यांना मदत – कुटुंब आणि नाती](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/family-relationships/) - [मानसिक संकट आणि आत्महत्या प्रतिबंध – काय करावे](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/safety-crisis/) - [पाच इंद्रिये, पंचमहाभूते आणि मन](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/senses-elements/) - [मनःशांतीसाठी भगवद्गीता, योग आणि भारतीय ज्ञान](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/spiritual-wisdom/) - [दारू, तंबाखू, ड्रग्ज आणि जुगाराचे व्यसन – लक्षणे आणि सुटका](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/addiction/) - [फोनचे व्यसन, सोशल मीडिया आणि स्क्रीन टाइम – डिजिटल आरोग्य](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/digital-life/) - [निरोगी वृद्धत्व, विस्मरण आणि डिमेन्शिया – ज्येष्ठांची काळजी](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/later-life/) [myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [Contact](https://psychologyforeveryone.in/contact/) · [About](https://psychologyforeveryone.in/about/) · [Privacy](https://psychologyforeveryone.in/privacy/) · [Disclaimer](https://psychologyforeveryone.in/disclaimer/) --- *Psychology for Everyone – A Mental Well Being Series* by Satish Zope · free to read · Contact: [myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [About](https://psychologyforeveryone.in/about/) · [Privacy](https://psychologyforeveryone.in/privacy/) · [Disclaimer](https://psychologyforeveryone.in/disclaimer/)