श्लोकांची सूची
ही सूची पुस्तकात वापरलेला प्रत्येक श्लोक, परंपरेनुसार, तो ज्या प्रकरणात येतो त्यासह देते. संपूर्ण पाठ, लिप्यंतरण, उच्चार मार्गदर्शन, अर्थ आणि संदर्भ प्रकरणातच दिले आहेत. इंग्रजी अनुवाद हे शिक्षणासाठी केलेले भावानुवाद आहेत. श्लोक क्रमांक सर्वसाधारण छापील आवृत्त्यांनुसार आहेत; आवृत्त्यांमध्ये मतभेद असल्यास, पुस्तक तसे सांगते.
| श्लोक किंवा स्रोत | कुठे | थोडक्यात |
|---|---|---|
| अमृतबिंदू उपनिषद, श्लोक 2 (कृष्ण-यजुर्वेदाचे लघु उपनिषद) | प्रकरण 1 | मनुष्यांच्या बंधनाचे आणि मोक्षाचे कारण केवळ मनच आहे. विषयांत आसक्त झाल्यास ते बांधते;… |
| भगवद्गीता 14.5 | प्रकरण 1 | सत्त्व, रज आणि तम — प्रकृतीपासून जन्मलेले गुण — देहधारी आत्म्याला बांधतात, हे महाबाहो. |
| भगवद्गीता 2.38 (महाभारत, भीष्म पर्व) | प्रकरण 1 | सुख आणि दुःख, लाभ आणि हानी, जय आणि पराजय समान मानून, समोरच्या कार्यासाठी सज्ज हो… |
| भगवद्गीता 2.50 | प्रकरणे 1, 23 | बुद्धियुक्त व्यक्ती इथेच चांगले आणि वाईट दोन्ही परिणाम मागे टाकते. म्हणून योगाचा स्वीकार कर. योग म्हणजे… |
| भगवद्गीता 2.56 | प्रकरण 1 | ज्याचे मन दुःखात डगमगत नाही, जो सुखाच्या मागे धावत नाही, जो मुक्त आहे… |
| भगवद्गीता 4.34 | प्रकरणे 1, 2, 14; विद्या-दान विभाग (पुस्तकाच्या शेवटी) | आदराने जवळ जाऊन, प्रश्न विचारून आणि सेवा करून ते जाण. सत्य पाहिलेले ज्ञानी शिकवतील… |
| भगवद्गीता 5.18 | प्रकरणे 1, 11 | ज्ञानी लोक विद्वान आणि विनम्र ब्राह्मण, गाय, हत्ती, कुत्रा आणि शिजवणारा यांच्यात सारखेच पाहतात… |
| भगवद्गीता 6.16–17 | प्रकरणे 1, 4 | अति खाणाऱ्यासाठी किंवा उपाशी राहणाऱ्यासाठी, अति झोपणाऱ्यासाठी किंवा कधीच न झोपणाऱ्यासाठी योग नाही. ज्यासाठी… |
| भगवद्गीता 6.5 | प्रकरणे 1, 9, 12, 18, 22, 24 | स्वतःच स्वतःला वर उचल; स्वतःला खचू देऊ नकोस. आत्मा हाच आत्म्याचा मित्र आहे, आणि आत्माच… |
| कबीर साखी परंपरा; पहिल्या ओळीने उद्धृत (बीजक / संकलित साख्या;… | प्रकरण 24 | मन हरले तर जग हरले; मन स्थिर केले तर जग जगण्याजोगे होते. कबीर म्हणतात: हा विचार करा… |
| कठोपनिषद 1.3.3–4 | प्रकरणे 3, 24 | आत्म्याला रथी, शरीराला रथ, बुद्धीला सारथी, आणि मनाला… जाण. |
| नरसिंह मेहता, भजन वैष्णव जन तो, ओळ 1 (गुजराती पदावली) | प्रकरण 1 | जो दुसऱ्याचे दुःख स्वतःचे मानतो, त्यालाच वैष्णव म्हणा. |
| पुरनानूरु 192, कणियन पुंगुन्ड्रनार | प्रकरण 24 | प्रत्येक ठिकाण घर आहे; प्रत्येक जण आपला आप्त आहे. |
| सुश्रुत संहिता, सूत्रस्थान 15.41 (काही छापील आवृत्त्यांत 15.48) | प्रकरण 1 | ज्याचे दोष, अग्नी, धातू आणि मल-क्रिया संतुलित आहेत, आणि ज्याचा आत्मा, इंद्रिये… |
| तिरुक्कुरळ 129 (मधुर वाणी / अहानिकारक शब्दांचे प्रकरण,… | प्रकरण 1 | अग्नीने भाजलेली जखम आतून भरून येते. जिभेने दिलेला डाग भरून येत नाही. |
| तुकाराम गाथा, "जे का रंजले गांजले" ने सुरू होणारा अभंग (संकलक… | प्रकरण 24 | जे दुखावलेले आणि पिचलेले आहेत — त्यांना आपले म्हणा. |
| भगवद्गीता 2.47 | प्रकरणे 2, 15, 24 | तुझा अधिकार केवळ कर्मावर आहे, त्याच्या फळांवर कधीच नाही. फळ हा हेतू बनवू नकोस, आणि आसक्त होऊ नकोस… |
| भगवद्गीता 2.62–2.63 | प्रकरणे 5, 24 | विषयांचे चिंतन केल्याने आसक्ती जन्मते; आसक्तीतून काम; कामातून क्रोध. क्रोधातून,… |
| भगवद्गीता 15.9 | प्रकरणे 6, 19 | कान, डोळे, स्पर्श, चव आणि गंध यांचा, तसेच मनाचा आश्रय घेऊन व्यक्ती विषयांचा उपभोग घेते. |
| भगवद्गीता 2.14 | प्रकरणे 7, 24 | जगाशी होणारे स्पर्श थंडी आणि उष्णता, सुख आणि दुःख देतात. ते येतात आणि जातात; ते टिकणारे नसतात.… |
| भगवद्गीता 6.34 | प्रकरणे 8, 24 | मन चंचल, क्षोभ उत्पन्न करणारे, बलवान आणि हट्टी आहे. त्याला धरणे, मला वाटते, ते धरण्याइतकेच कठीण आहे… |
| पतंजली योगसूत्र 2.3 | प्रकरणे 10, 24 | अविद्या, अस्मिता, राग, द्वेष आणि अभिनिवेश हे क्लेश आहेत. |
| भगवद्गीता 6.17 | प्रकरणे 13, 24 | जो आहार आणि विहारात मर्यादित आहे, कर्मात मर्यादित आहे, आणि झोप व जागरणात मर्यादित आहे, त्याच्यासाठी योग… |
| पतंजली योगसूत्र 1.12 | प्रकरणे 16, 24 | मनाचा तो निरोध अभ्यास आणि वैराग्य यांनी साध्य होतो. |
| तुकाराम गाथा; पहिल्या ओळीने उद्धृत | प्रकरणे 17, 24 | जो पीडित आणि पिचलेल्यांना आपले म्हणतो... |
| भगवद्गीता 7.4 | प्रकरण 20 | पृथ्वी, जल, अग्नी, वायू, आकाश, मन, बुद्धी आणि अहंकार — ही माझी अष्टधा प्रकृती आहे. |
| भगवद्गीता 17.8 | प्रकरण 21 | आयुष्य, स्पष्टता, बळ, आरोग्य, सुख आणि प्रीती वाढवणारे आहार — रसाळ, स्निग्ध, स्थिर आणि… |
| आंडाळ, तिरुप्पावै 1 (तमिळ) | प्रकरण 24 | मार्गळी महिन्यात, पौर्णिमेच्या शुभ दिवशी... |
| बसवण्णा, वचन परंपरा (कन्नड) | प्रकरण 24 | कर्म हेच कैलास. |
| भगवद्गीता 12.13 | प्रकरण 24 | प्राणिमात्रांचा द्वेष न करणारा, मैत्रीपूर्ण आणि करुणामय, ममत्व आणि अहंकार नसलेला, दुःखात समान… |
| भगवद्गीता 17.20 | विद्या-दान विभाग (पुस्तकाच्या शेवटी) | देणे योग्य आहे म्हणून, परतफेड करू न शकणाऱ्याला, योग्य स्थळी आणि वेळी आणि… |
| भगवद्गीता 18.66 | प्रकरण 24 | सर्व कठोर कर्तव्ये सोडून केवळ मलाच शरण ये. मी तुला मुक्त करीन. शोक करू नकोस. |
| भगवद्गीता 2.48 | प्रकरण 24 | योगात स्थिर होऊन, आसक्ती सोडून, यश आणि अपयशात समान राहून कर्म कर. समत्व म्हणजेच… |
| भगवद्गीता 2.63 | प्रकरण 24 | क्रोधातून मोह; मोहातून मूल्यांची स्मृती ढळते; त्यातून विवेक नष्ट होतो; त्यातून… |
| भगवद्गीता 4.38 | विद्या-दान विभाग (पुस्तकाच्या शेवटी) | खरोखर, या जगात ज्ञानासारखे पवित्र करणारे काहीही नाही. योगात सिद्ध झालेला ते कालांतराने स्वतःमध्येच… |
| चरक संहिता, चिकित्सा स्थान 9.6 | प्रकरण 24 | विकृत बुद्धी, सत्त्वाचा क्षोभ, चंचल डोळे, अधीरता, असंबद्ध बोलणे, आणि शून्य… |
| चरक संहिता, निदान स्थान 7.5; प्रकार निदान 7.3 मध्ये | प्रकरण 24 | मन, बुद्धी, संज्ञा, ज्ञान, स्मृती, भक्ती, शील,… यांचा विभ्रम म्हणजे उन्माद असे जाण. |
| चरक संहिता, सूत्र स्थान 1.58 | प्रकरण 24 | मनाच्या विकारांना ज्ञान, विज्ञान, धैर्य, स्मृती आणि समाधी यांनी सामोरे जावे. |
| चरक संहिता, सूत्र स्थान 11.54 | प्रकरण 24 | चिकित्सा तीन प्रकारची आहे: दैव-व्यपाश्रय (विधी आणि अर्थ), युक्ति-व्यपाश्रय (तर्कसंगत आहार आणि… |
| हितोपदेश | विद्या-दान विभाग (पुस्तकाच्या शेवटी) | विद्या विनय देते; विनयातून पात्रता येते; पात्रतेतून धन येते; धनातून… |
| हितोपदेश (प्रारंभिक भाग, मोठ्या प्रमाणावर उद्धृत केला जाणारा श्लोक) | विद्या-दान विभाग (पुस्तकाच्या शेवटी) | विद्या विनय देते; विनयातून पात्रता येते; पात्रतेतून धन येते; धनातून… |
| ईशोपनिषद 1 | प्रकरण 24 | हे सर्व ईश्वराने व्यापलेले आहे. त्यागाने उपभोग घ्या. कोणाच्याही धनाचा लोभ धरू नका. |
| कबीर; सर्वसाधारणपणे उद्धृत दोहा, पहिली ओळ | प्रकरण 24 | कस्तुरी हरणाच्या स्वतःच्याच नाभीत असते; हरीण ती जंगलात शोधत फिरते. |
| कठोपनिषद 1.3.3 | प्रकरण 24 | आत्म्याला रथी, शरीराला रथ, बुद्धीला सारथी, मनाला… जाण. |
| मनुस्मृती 3.70 | विद्या-दान विभाग (पुस्तकाच्या शेवटी) | अध्यापन हा ब्रह्म-यज्ञ (पवित्र ज्ञानाला अर्पण) आहे; पितरांसाठी जल हा पितृ-यज्ञ आहे… |
| मनुस्मृती 4.233 | विद्या-दान विभाग (पुस्तकाच्या शेवटी) | सर्व दानांमध्ये (जल, अन्न, गाई, भूमी, वस्त्र, तीळ, सुवर्ण आणि तूप), पवित्र ज्ञानाचे दान… |
| मीराबाई पद; पहिल्या ओळीने उद्धृत (राजस्थानी / ब्रज भक्ती) | प्रकरण 24 | मला रामरूपी रत्नधन मिळाले आहे. |
| नरसिंह मेहता, वैष्णव जन तो (गुजराती) | प्रकरण 24 | जो दुसऱ्याचे दुःख जाणतो, त्या व्यक्तीला वैष्णव म्हणा. |
| पतंजली योगसूत्र 1.2 | प्रकरण 24 | चित्ताच्या वृत्तींचा निरोध म्हणजे योग. |
| पतंजली योगसूत्र 1.33 | प्रकरण 24 | सुखी लोकांप्रति मैत्री, दुःखी लोकांप्रति करुणा,… यांची जोपासना केल्याने मन प्रसन्न होते. |
| पतंजली योगसूत्र 1.5–1.6 | प्रकरण 24 | वृत्ती पाच प्रकारच्या आहेत, क्लेशयुक्त किंवा क्लेशरहित: प्रमाण, विपर्यय, विकल्प, निद्रा आणि स्मृती. |
| पतंजली योगसूत्र 2.4 | प्रकरण 24 | पुढील क्लेशांचे क्षेत्र अविद्या आहे — ते सुप्त, क्षीण, विच्छिन्न किंवा पूर्णपणे उदार असोत. |
| पतंजली योगसूत्र 2.46 | प्रकरण 24 | स्थिर आणि सुखकारक बैठक म्हणजे आसन. |
| पतंजली योगसूत्र 2.5 | प्रकरण 24 | अनित्याला नित्य, अशुद्धाला शुद्ध, दुःखाला सुख आणि अनात्म्याला… मानणे म्हणजे अविद्या. |
| पतंजली योगसूत्र 2.6 | प्रकरण 24 | पाहण्याची शक्ती आणि जे पाहिले जाते त्याची शक्ती जणू एकच आत्मा असणे, म्हणजे अस्मिता. |
| पतंजली योगसूत्र 2.7 | प्रकरण 24 | सुखाच्या मागे येणारा तो राग. |
| पतंजली योगसूत्र 2.8 | प्रकरण 24 | दुःखाच्या मागे येणारा तो द्वेष. |
| पतंजली योगसूत्र 2.9 | प्रकरण 24 | अभिनिवेश स्वतःच्याच रसाने वाहतो; तो विद्वानांमध्येही दृढ असतो. |
| पुरंदरदास / त्यागराज कीर्तन परंपरा; ध्रुवपदाने उद्धृत | प्रकरण 24 | हे रामा, दशरथपुत्रा, जगाचा आधार. |
| शंकराचार्य, भज गोविंदम् 1 | प्रकरण 24 | गोविंदाला भज, गोविंदाला भज, हे मूढ मना. |
| तैत्तिरीय उपनिषद 1.11.3 (गुरूचा निरोपाचा उपदेश) | विद्या-दान विभाग (पुस्तकाच्या शेवटी) | श्रद्धेने द्या; अश्रद्धेने देऊ नका. उदारपणे द्या; विनयाने द्या; आदराने (भयाने) द्या;… |
| तिरुक्कुरळ 1 (तिरुवल्लुवर) | प्रकरण 24 | जसे अक्षरांमध्ये 'अ' पहिले आहे, तसे जगात आदिपुरुष पहिला आहे. |
| तिरुक्कुरळ 121 | प्रकरण 24 | संयम माणसाला उंच उचलतो; असंयम त्याला कुठेही फेकून देतो. |
| पारंपरिक सुभाषित, "annadanam param danam vidyadanam a…" | विद्या-दान विभाग (पुस्तकाच्या शेवटी) | अन्नदान हे मोठे दान आहे; विद्यादान त्याहूनही मोठे आहे. अन्न क्षणभर तृप्त करते; |
| पारंपरिक सुभाषित, "na cora-haryam na ca raja-haryam…" | विद्या-दान विभाग (पुस्तकाच्या शेवटी) | ती चोरांना चोरता येत नाही किंवा राजांना हिरावून घेता येत नाही; भावांमध्ये तिची वाटणी होत नाही; तिचे ओझे नसते… |
| वाग्भट, अष्टांग हृदय, सूत्र स्थान 1.26 (प्रमाणित आवृत्ती… | प्रकरण 24 | विवेक, धैर्य आणि आत्मज्ञान हे मनाच्या विकारांवरील सर्वोत्तम औषध आहे. |
सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका