वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

मूलभूत गोष्टी समजून घेणे

मानसशास्त्र आणि मानसोपचारशास्त्र यांतील फरक ओळखण्याचा सर्वांत सोपा मार्ग कोणता?

मानसशास्त्र हे विचार, भावना आणि वर्तन यांचा अभ्यास करणारे आणि लोकांना मदत करण्यासाठी संवादावर आधारित पद्धती वापरणारे एक विज्ञान आणि व्यवसाय आहे. मानसोपचारशास्त्र (सायकिॲट्री) ही वैद्यकशास्त्राची एक शाखा आहे. मानसोपचारतज्ज्ञ हे वैद्यकीय डॉक्टर असतात, जे मानसिक आजाराचे निदान करतात आणि औषधे लिहून देऊ शकतात. अनेक लोक दोघांनाही भेटतात, आणि हे दोन व्यवसाय अनेकदा एकत्र काम करतात.

मानसशास्त्रज्ञ हा "खरा डॉक्टर" असतो का?

काही मानसशास्त्रज्ञांकडे डॉक्टरेट पदवी असते आणि ते "डॉक्टर" ही उपाधी वापरतात, पण त्यांनी वैद्यकशास्त्राचेही प्रशिक्षण घेतले नसेल तर ते वैद्यकीय डॉक्टर नसतात. बहुतेक ठिकाणी मानसशास्त्रज्ञ औषधे लिहून देऊ शकत नाहीत. काही प्रदेश विशेष प्रशिक्षण घेतलेल्या मानसशास्त्रज्ञांना तसे करण्याची परवानगी देतात.

थेरपिस्ट आणि समुपदेशक यांत काय फरक आहे?

हे शब्द एकमेकांत मिसळतात, आणि त्यांचा नेमका अर्थ देशावर अवलंबून असतो. सामान्यतः समुपदेशक आयुष्यातील समस्या, भावना आणि नाती यांत मदत करतात, बहुतेकदा कमी कालावधीच्या, व्यावहारिक पद्धतीने. थेरपिस्ट किंवा सायकोथेरपिस्ट खोलवरच्या किंवा दीर्घकाळ टिकणाऱ्या नमुन्यांवर काम करू शकतात. प्रशिक्षण, पात्रता आणि दिल्या जाणाऱ्या उपचाराचा प्रकार याबद्दल नेहमी विचारा.

"मानसिक आजार" म्हणजे "वेडेपणा" का?

नाही. मानसिक आजार या मनःस्थिती, विचार किंवा वर्तनावर परिणाम करणाऱ्या आरोग्याच्या स्थिती आहेत. त्या सामान्य आहेत, अनेकांवर उपचार होऊ शकतात, आणि त्यांच्यासोबत जगणारे बहुतेक लोक धोकादायक नसतात. "वेडा" हा शब्द चुकीचा आणि दुखावणारा आहे, आणि तो लोकांना मदत घेण्यापासून रोखतो.

मानसिक आरोग्याच्या समस्या किती सामान्य आहेत?

खूप सामान्य. जगातील सुमारे 8 पैकी 1 व्यक्ती कोणत्याही वेळी मानसिक आरोग्याच्या स्थितीसोबत जगत असते, आणि सुमारे 4 पैकी 1 व्यक्तीला आयुष्यात कधीतरी अशी स्थिती येते; आणि त्याहून कितीतरी जास्त लोक गंभीर ताण किंवा उदास मनःस्थितीच्या काळांना सामोरे जातात. आपल्यापैकी बहुतेकांवर याचा परिणाम होईल, थेट किंवा आपल्या प्रिय व्यक्तीद्वारे.

भावना आणि दैनंदिन जीवन

कधीकधी चिंताग्रस्त किंवा दुःखी वाटणे सामान्य आहे का?

हो. चिंता आणि दुःख या सामान्य मानवी भावना आहेत. त्या खूप तीव्र असतात, आठवडोन्आठवडे टिकतात किंवा काम, अभ्यास, झोप किंवा नात्यांच्या आड येतात तेव्हा त्या काळजीचा विषय बनतात.

मला चिंता किंवा नैराश्य आहे की मी फक्त ताणात आहे, हे मला कसे कळेल?

ताणाचे सहसा स्पष्ट कारण असते आणि समस्या संपल्यावर तो कमी होतो. चिंता विकारांमध्ये प्रमाणाबाहेरची आणि टिकून राहणारी काळजी किंवा भीती असते. नैराश्यात दिवसाचा बहुतेक भाग, जवळजवळ रोज, किमान दोन आठवडे उदास मनःस्थिती किंवा रस हरवणे असते, सोबत झोप, भूक आणि ऊर्जा यांसारखे इतर बदल असतात. फक्त प्रशिक्षित तज्ज्ञच निदान करू शकतो, पण खंड 2 मधील तपासयाद्या तुम्हाला कधी विचारायचे हे ठरवण्यास मदत करू शकतात.

ताणामुळे मी खरोखर शारीरिकदृष्ट्या आजारी पडू शकतो का?

दीर्घकाळचा ताण झोप, पचन, रक्तदाब, रोगप्रतिकारशक्ती, डोकेदुखी आणि स्नायूंचा ताण यांवर परिणाम करू शकतो. याचा अर्थ लक्षणे "काल्पनिक" आहेत असा नाही. ती खरी आहेत, आणि त्यांना वैद्यकीय आणि भावनिक अशा दोन्ही काळजीची गरज आहे.

झोप घेऊनही मला थकल्यासारखे आणि निरुत्साही का वाटते?

थकव्याची अनेक कारणे असतात, ज्यात नैराश्य, चिंता, निकृष्ट दर्जाची झोप, थायरॉइडच्या समस्या, लोहाची कमतरता, जीवनसत्त्वांची कमतरता, संसर्ग आणि औषधे यांचा समावेश आहे. थकवा टिकून राहिल्यास, शरीर आणि मन दोन्ही तपासण्यास डॉक्टरला सांगा.

मनःस्थितीतील चढउतार हे नेहमी बायपोलर डिसऑर्डरचे लक्षण असते का?

नाही. प्रत्येकाच्या आयुष्यात चढउतार असतात, आणि संप्रेरके, ताण, झोपेचा अभाव आणि आयुष्यातील घटना या सर्वांचा मनःस्थितीवर परिणाम होतो. बायपोलर डिसऑर्डरमध्ये असाधारणपणे जास्त ऊर्जा किंवा चिडचिड आणि झोपेची कमी गरज यांचे दिवस किंवा त्याहून जास्त काळ टिकणारे स्पष्ट प्रसंग असतात, तसेच नैराश्याचे काळ असतात.

कारणे आणि गैरसमज

मानसिक आजार रासायनिक असंतुलनामुळे होतो का?

"साधे रासायनिक असंतुलन" ही कल्पना अतिसरलीकरण आहे. मेंदूतील रसायने महत्त्वाची आहेत, पण मानसिक आरोग्याच्या स्थिती जनुके, मेंदूचा विकास, ताण, आघात, नाती, शारीरिक आरोग्य आणि आयुष्यातील परिस्थिती यांच्या मिश्रणातून उद्भवतात. म्हणूनच उपचारांत अनेकदा विविध पद्धती एकत्र केल्या जातात.

मानसिक आजार हे दुर्बलतेचे किंवा इच्छाशक्तीच्या अभावाचे लक्षण आहे का?

नाही. लोक नैराश्य, चिंता किंवा सायकोसिस निवडत नाहीत. बलवान, सक्षम आणि यशस्वी लोकांनाही मानसिक आरोग्याच्या स्थिती अनुभवाव्या लागतात. मदत घेणे हे सामर्थ्याचे आणि चांगल्या विवेकाचे लक्षण आहे.

लोक सहज "यातून बाहेर पडू" शकतात का?

प्रोत्साहनाचे शब्द दयाळू असतात, पण नैराश्य आणि चिंता यांसारख्या स्थिती केवळ इच्छाशक्तीने बऱ्या होत नाहीत, जसे मोडलेला पाय निश्चयाने बरा होत नाही. बरे होण्यासाठी सहसा वेळ, आधार आणि अनेकदा तज्ज्ञांच्या उपचारांची गरज असते.

मानसिक आजार आनुवंशिक असतात का?

जनुके धोका वाढवू शकतात, पण ती नियती नाहीत. आई-वडिलांपैकी एकाला एखादी स्थिती असली म्हणजे तुम्हालाही ती होईलच असे नाही, आणि कौटुंबिक इतिहास नसलेल्या अनेकांना ती होते. वातावरण, अनुभव आणि सामना करण्याची कौशल्ये या सर्वांचे महत्त्व आहे.

पुरावे संमिश्र आहेत. जास्त वापरामुळे काही लोकांची झोप बिघडू शकते, तुलना आणि चिंता वाढू शकते आणि निरोगी उपक्रमांची जागा घेतली जाऊ शकते, तर विचारपूर्वक वापर नाती आणि आनंद देऊ शकतो. परिणाम व्यक्ती त्यांचा कसा, किती वेळ आणि का वापर करते यावर अवलंबून असतो.

उपचार

मला औषध, उपचार की दोन्हींची गरज आहे?

हे स्थिती, तिची तीव्रता आणि वैयक्तिक पसंती यांवर अवलंबून असते. सौम्य ते मध्यम समस्यांना अनेकदा थेरपी आणि जीवनशैलीतील बदलांचा चांगला प्रतिसाद मिळतो. मध्यम ते तीव्र स्थितींमध्ये सहसा औषधांचा फायदा होतो, आणि अनेक लोकांना दोन्हींच्या संयोगाने सर्वोत्तम परिणाम मिळतात. तज्ज्ञ तुम्हाला निवड करण्यास मदत करू शकतो.

मानसोपचाराची औषधे सवय लावणारी असतात का?

नैराश्य, मनःस्थिती आणि सायकोसिससाठीची बहुतेक औषधे दारूसारखी सवय लावणारी नसतात. झोपेची आणि शांत करणारी काही औषधे अवलंबित्व निर्माण करू शकतात, म्हणून डॉक्टर त्यांच्यावर बारकाईने लक्ष ठेवतात. अनेक औषधे अचानक बंद केल्याने तुम्हाला अस्वस्थ वाटू शकते, म्हणून नेहमी आधी तुमच्या डॉक्टरला विचारा.

उपचारांचा परिणाम दिसायला किती वेळ लागतो?

थेरपी किंवा औषध सुरू केल्यानंतर काही आठवड्यांत अनेक लोकांना सुरुवातीचे बदल जाणवतात, तर पूर्ण फायदा मिळायला जास्त वेळ लागू शकतो. वाजवी कालावधीनंतरही सुधारणा जाणवत नसल्यास, तुमच्या तज्ज्ञाला सांगा. योजनेत बदल करणे सामान्य आणि अपेक्षित आहे.

पहिल्या थेरपी सत्रात काय होते?

सहसा थेरपिस्ट तुम्ही कशासाठी आलात, तुमचा इतिहास आणि तुमची उद्दिष्टे विचारतो, आणि गोपनीयता आणि थेरपी कशी चालते हे समजावून सांगतो. तुम्हाला सर्व काही एकाच वेळी सांगायची गरज नाही. या व्यक्तीसोबत तुम्हाला सहज वाटते का हे पाहण्याचीही ही एक संधी असते.

माझे माझ्या थेरपिस्टशी जुळले नाही तर?

असे होते. तुमच्यातील आणि तुमच्या थेरपिस्टमधील नाते हे यशाच्या सर्वांत प्रबळ निदर्शकांपैकी एक आहे. दुसऱ्या कोणाला भेटून पाहणे योग्य आहे, आणि चांगला थेरपिस्ट हे समजून घेईल.

मी माझ्या थेरपिस्टला जे सांगतो ते गोपनीय असते का?

सामान्यतः हो, पण त्याला मर्यादा आहेत. तुमच्या किंवा इतर कोणाच्या सुरक्षिततेला गंभीर धोका असल्यास, किंवा कायद्याने आवश्यक असल्यास, बहुतेक तज्ज्ञांना कृती करावी लागते. चांगला तज्ज्ञ या मर्यादा सुरुवातीलाच समजावून सांगतो.

औषध घेतल्याने माझे व्यक्तिमत्त्व बदलेल का?

योग्यरीत्या निवडलेल्या औषधांचा उद्देश लक्षणांपासून आराम देणे हा असतो, तुम्ही कोण आहात ते बदलणे नव्हे. अनेक लोक म्हणतात की त्यांना पूर्वीसारखे स्वतःसारखे वाटू लागते. तुम्हाला बधिर किंवा "मी मीच नाही" असे वाटल्यास, औषध लिहून देणाऱ्या डॉक्टरला सांगा, कारण वेगळा डोस किंवा वेगळे औषध मदत करू शकते.

इतरांना मदत करणे आणि आधार मिळवणे

संघर्ष करत असलेल्या मित्राला मी काय सांगू?

साधे आणि दयाळू ठेवा: "अलीकडे तू उदास दिसत आहेस हे माझ्या लक्षात आले आहे. मला तुझी काळजी आहे. तुला बोलायचे आहे का?" मग घाईने उपाय सुचवण्याच्या प्रयत्नाशिवाय ऐका. तुलना आणि "इतरांची परिस्थिती याहून वाईट आहे" यांसारखी वाक्ये टाळा. त्यांना हळुवारपणे तज्ज्ञापर्यंत पोहोचण्यास मदत करा, आणि तो शोधण्यात मदत करण्याची तयारी दाखवा.

एखाद्याला आत्महत्येचे विचार येत आहेत का, हे मी त्याला थेट विचारावे का?

हो, तुम्हाला काळजी वाटत असेल तर. शांतपणे आणि थेट विचारल्याने ती कल्पना मनात रुजत नाही. उलट त्याने दिलासा मिळू शकतो. त्यांनी हो म्हटल्यास, त्यांच्यासोबत राहा, ऐका, सुरक्षितपणे शक्य असल्यास साधनांपर्यंतचा प्रवेश दूर करा, आणि ताबडतोब आपत्कालीन सेवांशी संपर्क साधा.

मला मदत परवडेल कशी?

पर्यायांमध्ये सार्वजनिक किंवा सामुदायिक मानसिक आरोग्य सेवा, प्रशिक्षणार्थींवर देखरेख असलेली विद्यापीठ क्लिनिक्स, उत्पन्नानुसार शुल्क आकारणारे थेरपिस्ट, कामाच्या ठिकाणचे किंवा शाळेचे समुपदेशन कार्यक्रम, धर्मादाय संस्था, आधार गट आणि आधार सेवा यांचा समावेश आहे, ज्यांपैकी अनेक मोफत आहेत. काय उपलब्ध आहे हे तुमच्या डॉक्टरला किंवा स्थानिक आरोग्य सेवेला विचारा.

तज्ज्ञांच्या मदतीशिवाय मी बरा होऊ शकतो का?

सौम्य अडचणींसाठी स्व-मदत, आधार देणारी नाती, व्यायाम, झोप आणि संरचित दिनचर्या पुरेशा ठरू शकतात. लक्षणे तीव्र असल्यास, काही आठवड्यांपेक्षा जास्त टिकल्यास किंवा सुरक्षिततेवर परिणाम करत असल्यास, तज्ज्ञांची मदत घेण्याची जोरदार शिफारस केली जाते.

मदत घेण्यासाठी उशीर झाला आहे का?

नाही. प्रत्येक वयाचे लोक बरे होतात आणि पुढे जातात. लवकर सुरुवात करणे सोपे असते, पण आज सुरुवात करणे नेहमीच फायदेशीर असते.

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका