चिंता विकार
जेव्हा धोक्याची घंटा पुन्हा शांत होत नाही : पॅनिक आधी शरीराची घटना असते. टाळाटाळ आयुष्य संकुचित करते.
8.1 सामान्य चिंता विरुद्ध चिंता विकार
चिंता ही एक सामान्य मानवी भावना आहे. जाणवलेल्या धोक्याला किंवा अनिश्चिततेला मन आणि शरीराने दिलेला हा प्रतिसाद आहे. प्रत्येकाला कधी ना कधी चिंता वाटते: परीक्षा, मुलाखत, वैद्यकीय तपासणी किंवा महत्त्वाच्या प्रसंगापूर्वी.
सामान्य चिंता: परिस्थितीच्या प्रमाणात असते; येते आणि जाते; दैनंदिन जीवनात गंभीर बाधा आणत नाही; सतर्कता वाढवून कामगिरी सुधारूही शकते.
चिंता विकार वेगळा असतो. त्यात यांचा समावेश होतो:
अति, सततची चिंता किंवा काळजी (आठवडे किंवा महिने बहुतेक दिवस).
काळजीवर नियंत्रण ठेवण्यात अडचण.
लक्षणीय त्रास किंवा काम, अभ्यास, नाती किंवा आरोग्यात समस्या.
अनेकदा शारीरिक लक्षणांसह: धडधड, धाप, चक्कर, पोटाच्या तक्रारी, स्नायूंचा ताण, झोपेच्या समस्या.
चिंता विकार हे जगभरातील सर्वांत सामान्य मानसिक आरोग्य स्थितींपैकी आहेत, आणि मानसशास्त्रीय थेरपी, जीवनशैलीतील बदल आणि गरज असल्यास औषधांनी त्यांच्यावर उपचार करता येतात.
8.2 सामान्य प्रकार
सामान्यीकृत चिंता विकार (GAD)
मुख्य वैशिष्ट्य: किमान सहा महिने बहुतेक दिवस आयुष्यातील अनेक क्षेत्रांबद्दल (काम, आरोग्य, कुटुंब, आर्थिक बाबी, किरकोळ गोष्टी) अति, अनियंत्रित काळजी.
लक्षणांमध्ये यांचा समावेश असू शकतो: अस्वस्थता किंवा सतत तणावात असल्यासारखे वाटणे; थकवा; एकाग्रतेत अडचण किंवा मन कोरे होणे; चिडचिड; स्नायूंचा ताण; झोपेत व्यत्यय.
GAD असलेले लोक अनेकदा स्वतःचे वर्णन सर्वांत वाईट परिस्थितींची कल्पना करणारे कायमचे काळजीखोर असे करतात.
पॅनिक डिसऑर्डर
पॅनिक अटॅकच्या लक्षणांमध्ये यांचा समावेश असू शकतो: धडधड किंवा जोराने ठोके पडणारे हृदय; घाम, कंप, थरथर; धाप लागणे किंवा गुदमरल्यासारखे वाटणे; छातीत दुखणे; मळमळ किंवा पोटात त्रास; चक्कर, डोके हलके होणे, भोवळ; थंडी किंवा उष्णता; बधिरता किंवा मुंग्या येणे; नियंत्रण सुटण्याची, "वेडे होण्याची" किंवा मरण्याची भीती.
पॅनिक डिसऑर्डरमध्ये व्यक्तीला आणखी अटॅक येतील याची काळजी वाटते आणि ते टाळण्यासाठी ती आपले वर्तन बदलू शकते (व्यायाम, काही ठिकाणे किंवा परिस्थिती टाळणे).
पॅनिक अटॅक अत्यंत अस्वस्थ करणारे असतात पण स्वतःहून धोकादायक नसतात; तरीही हृदयाच्या किंवा इतर शारीरिक समस्या वगळण्यासाठी त्यांची वैद्यकीय तपासणी व्हायला हवी.
सामाजिक चिंता विकार (सोशल फोबिया)
मुख्य वैशिष्ट्य: ज्या सामाजिक परिस्थितींमध्ये व्यक्तीचे निरीक्षण किंवा मूल्यमापन होऊ शकते (सार्वजनिक ठिकाणी बोलणे, इतरांसमोर खाणे, नव्या लोकांना भेटणे, मेळाव्यांना जाणे) त्यांबद्दल तीव्र भीती किंवा चिंता.
चिंतांमध्ये अनेकदा यांचा समावेश होतो: ओशाळले जाण्याची किंवा अपमानाची भीती; चिंताग्रस्त, अवघडलेले किंवा अक्षम दिसण्याची भीती; सामाजिक प्रसंगापूर्वी अनेक दिवस किंवा आठवडे काळजी.
वर्तन: सामाजिक परिस्थिती टाळणे किंवा तीव्र त्रासासह त्या सहन करणे. याचा शिक्षण, करिअर आणि नात्यांवर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.
विशिष्ट फोबिया
मुख्य वैशिष्ट्य: एखाद्या विशिष्ट वस्तूबद्दल किंवा परिस्थितीबद्दल (उंची, विमानप्रवास, प्राणी, रक्त, इंजेक्शन, बंदिस्त जागा, वादळे) स्पष्ट भीती किंवा चिंता.
वैशिष्ट्ये: भीती प्रत्यक्ष धोक्याच्या प्रमाणाबाहेर असते; परिस्थिती टाळली जाते किंवा तीव्र चिंतेसह सहन केली जाते; भीतीमुळे लक्षणीय त्रास किंवा बाधा होते. फोबिया सामान्य आहेत आणि त्यांच्यावर, अनेकदा एक्सपोजर-आधारित थेरपीने, अतिशय प्रभावीपणे उपचार करता येतात.
ॲगोराफोबिया
मुख्य वैशिष्ट्य: पॅनिकसारखी लक्षणे आल्यास जिथून सुटका कठीण असेल किंवा मदत उपलब्ध नसेल अशा परिस्थितींबद्दल भीती किंवा चिंता.
भीती वाटणाऱ्या सामान्य परिस्थिती: सार्वजनिक वाहतूक; मोकळ्या किंवा बंदिस्त जागा; रांगेत उभे राहणे किंवा गर्दीत असणे; घराबाहेर एकटे असणे.
लोक अनेक परिस्थिती टाळू शकतात किंवा फक्त एखाद्या विश्वासू सोबत्याबरोबरच बाहेर जाऊ शकतात. गंभीर प्रकरणांत ते घराबाहेर पडणेच बंद करू शकतात.
विभक्ततेची चिंता (सेपरेशन ॲन्क्झायटी डिसऑर्डर)
मुख्य वैशिष्ट्य: ज्यांच्याशी भावनिक बंध आहे अशा व्यक्तींपासून (पालक, जोडीदार, मुले) विभक्त होण्याबद्दल अति भीती किंवा चिंता. मुलांमध्ये सामान्य पण प्रौढांमध्येही होऊ शकते.
लक्षणांमध्ये यांचा समावेश असू शकतो: विभक्त होताना किंवा त्याची अपेक्षा असताना त्रास; त्या व्यक्तींना काही इजा होईल याची काळजी; शाळेत, कामावर जाण्यास किंवा एकटे झोपण्यास अनिच्छा किंवा नकार; विभक्त होण्याबद्दल भयानक स्वप्ने. सतत आणि बाधक असल्यास तो विकार असतो.
सिलेक्टिव्ह म्युटिझम (निवडक मौन)
मुख्य वैशिष्ट्य: इतर परिस्थितींमध्ये (उदाहरणार्थ, घरी) बोलत असूनही विशिष्ट सामाजिक परिस्थितींमध्ये (उदाहरणार्थ, शाळेत) सातत्याने न बोलणे. सहसा बालपणात सुरू होते. सामाजिक चिंतेशी घट्ट संबंधित. लवकर हस्तक्षेप महत्त्वाचा आहे.
8.3 कारणे आणि धोक्याचे घटक
चिंता विकार अनेक घटकांच्या मिश्रणातून निर्माण होतात. कोणतेही एक कारण सर्व प्रकरणे स्पष्ट करत नाही.
जैविक: आनुवंशिक असुरक्षितता; मेंदूतील परिपथांमधील फरक (ॲमिग्डालाची अति सक्रियता, प्रीफ्रंटल नियमनातील समस्या); न्यूरोट्रान्समीटरचे असंतुलन (सेरोटोनिन, नॉरएपिनेफ्रिन, GABA, ग्लुटामेट).
मानसिक: स्वभाव (वर्तनात्मक संकोच, उच्च संवेदनशीलता); शिकलेले नमुने (अतिशय टीकात्मक किंवा चिंताग्रस्त वातावरण); विचारशैली (विनाशकारी विचार, धोक्याचा अतिरेकी अंदाज).
पर्यावरणीय: ताणदायक जीवन-घटना (हानी, आघात, अत्याचार, छळ, अपघात); दीर्घकालीन ताण; पदार्थांचा वापर (कॅफिन, उत्तेजक पदार्थ, काही अमली पदार्थ चिंता वाढवू शकतात).
8.4 चिंता आणि शरीर
हृदय आणि रक्तवाहिन्या: धडधड, छातीत दडपण, उसळीच्या वेळी वाढलेला रक्तदाब.
श्वसन: धाप लागणे, अतिजलद श्वसन (हायपरव्हेंटिलेशन).
नव्याने सुरू झालेले तीव्र छातीत दुखणे डॉक्टर अन्यथा सांगेपर्यंत अपघात विभागाचेच प्रकरण आहे. त्यानंतर पॅनिकची योजना सुरू होऊ शकते.
8.5 उपचार
मानसशास्त्रीय थेरपी
संज्ञानात्मक वर्तन थेरपी (CBT): चिंता विकारांसाठी सर्वाधिक पुराव्यावर आधारित थेरपी. अनुपयुक्त विचार (विनाशकारी विचार) आणि वर्तन (टाळाटाळ) ओळखण्यास आणि बदलण्यास मदत करते. यात एक्सपोजरचा समावेश असतो.
इतर थेरपी: ॲक्सेप्टन्स अँड कमिटमेंट थेरपी (ACT); सजगतेवर आधारित थेरपी; चिंता नात्यांच्या नमुन्यांशी किंवा भूतकाळातील अनुभवांशी जोडलेली असेल तेव्हा सायकोडायनॅमिक किंवा इंटरपर्सनल थेरपी. थेरपी वैयक्तिक, गटावर आधारित किंवा ऑनलाइन असू शकते.
औषधे
चिंता मध्यम ते गंभीर असेल, किंवा केवळ थेरपी पुरेशी नसेल तेव्हा वापरली जातात.
अँटिडिप्रेसंट्स (SSRIs, SNRIs): अनेक चिंता विकारांसाठी (GAD, पॅनिक, सामाजिक चिंता, OCD, PTSD) पहिल्या पसंतीची औषधे. सेरोटोनिन आणि/किंवा नॉरएपिनेफ्रिनचे नियमन करून काम करतात. काही आठवडे लागतात; अचानक बंद करू नयेत.
बेंझोडायझेपाइन्स: जलद परिणाम करणारी (उदाहरणार्थ, लोराझेपाम, क्लोनाझेपाम). अवलंबित्व आणि गुंगीमुळे अल्पकालीन किंवा संकटकाळातील वापर. फक्त कडक वैद्यकीय देखरेखीखाली.
इतर: कामगिरीच्या चिंतेसाठी (कंप, धडधड) बीटा-ब्लॉकर्स; काही प्रकरणांत सामान्यीकृत चिंतेसाठी बुस्पिरोन; निदानानुसार इतर पर्याय.
औषधे नेहमी पात्र डॉक्टरांनी, सहसा मानसोपचारतज्ज्ञांनी, लिहून द्यावीत आणि त्यांच्यावर देखरेख ठेवावी.
जीवनशैली आणि स्व-मदत — तज्ज्ञांच्या उपचारांना आधार देतात, त्यांची जागा घेत नाहीत
नियमित शारीरिक हालचाल (चालणे, योग, खेळ).
झोपेची चांगली दिनचर्या.
कॅफिन, निकोटिन आणि दारू कमी करणे.
श्वसनाचे व्यायाम आणि विश्रांती.
सजगता किंवा ध्यान.
अति बातम्या किंवा त्रासदायक मजकूर मर्यादित करणे.
सामाजिक आधार निर्माण करणे आणि विश्वासू लोकांशी भावना वाटून घेणे.
8.6 मुले आणि किशोरवयीनांमधील चिंता
अशी दिसू शकते: अति चिकटून राहणे किंवा शाळेत जायला नकार; स्पष्ट वैद्यकीय कारणाशिवाय पोटदुखी किंवा डोकेदुखी; चिडचिड, हट्ट, झोपेच्या समस्या; सामाजिक किंवा कामगिरीच्या परिस्थिती (वर्गातील सादरीकरणे) टाळणे.
लवकर ओळख महत्त्वाची आहे. पालकांचा सहभाग, शाळेतील समुपदेशक आणि बाल मानसिक आरोग्य तज्ज्ञ महत्त्वाची भूमिका बजावतात. उपचार न केलेली चिंता शिक्षण आणि सामाजिक विकासावर परिणाम करू शकते आणि पुढे नैराश्याचा धोका वाढवू शकते.
8.7 स्तरानुसार परिणाम
सौम्य: अधूनमधून येणारी आणि निघून जाणारी काळजी; फारसा परिणाम नाही; अनेकदा स्व-मदत पुरेशी.
मध्यम: वारंवार काळजी, शारीरिक लक्षणे, काही टाळाटाळ; लक्षात येण्याजोगा परिणाम; समुपदेशनाची शिफारस; वैद्यकीय तपासणी मदत करू शकते.
गंभीर: सततची चिंता, पॅनिक अटॅक, मोठी टाळाटाळ, लक्षणीय बाधा; अनेकदा मानसोपचार देखरेखीखाली थेरपी आणि औषधे एकत्रितपणे.
आपत्कालीन: आत्महत्येच्या विचारांसह चिंता, स्वतःची काळजी घेण्यास असमर्थता, किंवा सोबत चाललेले एखादे संकट — तातडीची तज्ज्ञांची आणि शक्यतो आपत्कालीन काळजी.
8.8 गैरसमज
गैरसमज 1: "चिंता म्हणजे फक्त अति विचार; स्वतःला सावरा." वस्तुस्थिती: चिंता विकारांमध्ये मेंदूतील परिपथ, ताणाच्या यंत्रणा आणि शरीराच्या प्रतिसादांमध्ये खरे बदल होतात. केवळ इच्छाशक्ती सहसा पुरेशी नसते.
गैरसमज 2: "चिंतेची औषधे नेहमीच सवय लावणारी असतात." वस्तुस्थिती: बेंझोडायझेपाइन्सचा गैरवापर झाल्यास सवय लागू शकते; पहिल्या पसंतीची अनेक औषधे (SSRIs, SNRIs) लिहून दिल्याप्रमाणे वापरल्यास सवय लावणारी नसतात.
गैरसमज 3: "भीती वाटणाऱ्या परिस्थिती टाळणे हाच सुरक्षित राहण्याचा सर्वोत्तम मार्ग आहे." वस्तुस्थिती: टाळाटाळ थोड्या वेळासाठी चिंता कमी करते पण भीती अधिक पक्की करते. हळूहळू, आधारासह केलेले एक्सपोजर दीर्घकाळात अधिक परिणामकारक असते.
गैरसमज 4: "फक्त दुबळ्या लोकांनाच चिंता विकार होतात." वस्तुस्थिती: ते कोणालाही होऊ शकतात. मदत घेणे हे दुबळेपणाचे नव्हे तर शहाणपणाचे लक्षण आहे.
8.9 चिंतेचे चक्र
चिंता एका आवर्तनातून स्वतःला चालू ठेवते:
आकृती 8.1 चिंतेचे चक्र: टाळाटाळ थोडा दिलासा देते आणि भीती जिवंत ठेवते.
एक चालना (एखादी परिस्थिती, विचार किंवा शारीरिक संवेदना)
एक धोक्याचा विचार (“काहीतरी वाईट घडेल”)
शरीराची धोक्याची घंटा (धडधडणारे हृदय, घाम)
सुरक्षिततेचे वर्तन (टाळणे, पळून जाणे, अति तपासणी, पुन्हा पुन्हा आश्वासन मागणे)
अल्पकालीन दिलासा (चिंता कमी होते)
दीर्घकालीन किंमत (मेंदू शिकतो की टाळाटाळ आवश्यक होती, म्हणून भीती वाढते आणि आयुष्य संकुचित होते)
प्रत्येक वेळी आपण भीती वाटणारी गोष्ट टाळतो, तेव्हा आपण मेंदूला शिकवतो की ती खरोखरच धोकादायक होती. उपचार मुख्यतः हे आवर्तन तोडूनच काम करतात.
8.10 दैनंदिन जीवनातील चिंता: उपयुक्त तंत्रे
काळजीचा निर्णय-वृक्ष
एखादी काळजी समोर आली की विचारा: “ही अशी समस्या आहे का, जिच्याबद्दल मी आत्ता काहीतरी करू शकतो?”
हो: एका छोट्या कृतीची योजना करा आणि ती करा, किंवा तिचे वेळापत्रक ठरवा.
नाही: तो विचार जाऊ द्या. स्वतःला आठवण करून द्या, “मी हे आत्ता सोडवू शकत नाही.” वर्तमानातील एखाद्या गोष्टीकडे लक्ष वळवा.
चिंताग्रस्त विचारांना आव्हान देणे
स्वतःला विचारा:
या विचाराच्या बाजूने पुरावा काय आहे? विरुद्ध पुरावा काय आहे?
सर्वांत संभाव्य परिणाम कोणता?
सर्वांत वाईट घडलेच, तर मी कसे तोंड देईन?
हीच काळजी असलेल्या मित्राला मी काय सांगेन?
इंद्रियांद्वारे ग्राउंडिंग
हे करून पाहा: भीतीची शिडी तयार करा
चिंतेमुळे तुम्ही टाळत असलेली एक परिस्थिती निवडा. तिच्याकडे जाणारी दहा पावले लिहा, सर्वांत सोप्या (गुण 1) पासून सर्वांत कठीण (गुण 10) पर्यंत. साधारण 3 किंवा 4 गुणांच्या पायरीने सुरुवात करा. तुमची चिंता साधारण निम्मी होईपर्यंत तिच्यासोबत राहा, मग ती काही वेळा पुन्हा करा. एका वेळी एक पायरी वर जा. प्रत्येक पायरीचा आनंद साजरा करा. अडकल्यासारखे वाटल्यास थेरपिस्टला मार्गदर्शन करण्यास सांगा.
चिंता मनाला भविष्यात खेचते. ग्राउंडिंग ते परत आणते. जमिनीवरचे आपले पाय अनुभवा. काहीतरी थंड हातात धरा. तुम्हाला काय दिसते त्याला नाव द्या. वर्तमान क्षण जवळजवळ नेहमीच तुमच्या कल्पनेपेक्षा अधिक सुरक्षित असतो.
8.11 एक साधी कथा
रोहनला अचानक धडधडणारे हृदय, धाप आणि चक्कर यांसह तीव्र भीतीचे झटके येऊ लागले. त्याला वाटले की हृदयविकाराचा झटका येत आहे. आपत्कालीन तपासण्या सामान्य आल्या. आणखी एक झटका येईल या भीतीने तो घराबाहेर पडायला घाबरू लागला.
एका मानसोपचारतज्ज्ञांनी ॲगोराफोबियासह पॅनिक डिसऑर्डरचे निदान केले. त्यांनी समजावले की पॅनिक अटॅक भयावह असले तरी स्वतःहून धोकादायक नसतात. रोहनने हळूहळू एक्सपोजरसह CBT सुरू केली: आधी दाराजवळ उभे राहणे, मग काही पावले पुढे चालणे.
कालांतराने त्याचे पॅनिक अटॅक कमी झाले आणि बाहेर जाण्याचा आत्मविश्वास परत आला. तो म्हणाला, "माझ्या शरीरात काय घडत आहे हे समजून घेणे आणि पायरी-पायरीने माझ्या भीतींना सामोरे जाणे यांनी सर्व काही बदलले."
8.12 एक सोबती श्लोक
संस्कृत पाठ:
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद्दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥
उच्चार:
cancalam hi manah, krsna pramathi balavad drdham |
tasyaham nigraham manye vayor iva suduskaram ||
अनुवाद: मन चंचल, क्षुब्ध करणारे, बलवान आणि हट्टी आहे. त्याला आवरणे, मला वाटते, वाऱ्याला आवरण्याइतके कठीण आहे.
दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: या श्लोकात महान योद्धा अर्जुन कोणताही संकोच न करता आपला मानसिक संघर्ष उघडपणे मान्य करतो. तो स्पष्टपणे सांगतो की त्याचे मन अस्वस्थ, हट्टी आणि पूर्णपणे त्याच्या नियंत्रणाबाहेर आहे. मानसिक आरोग्यासाठी हा एक गहन क्षण आहे: स्वतःला दोष न देता आपल्या संघर्षाला नाव देणे हे नेहमीच बरे होण्याचे पहिले पाऊल असते.
ग्रंथात पुढे काय घडते ते पाहा: अर्जुनाला दिलेला प्रतिसाद हा अपमान नव्हे, तर अभ्यासाची शिकवण आहे. धावणारे मन असल्याबद्दल त्याला दुबळा म्हटले जात नाही. त्याचप्रमाणे, एक्सपोजर थेरपीसारखे आधुनिक उपचार घाबरलेल्या किंवा अस्वस्थ मनाला प्रशिक्षित करण्यासाठी स्पष्ट योजनेसह नियोजित, करुणामय सराव देतात. मन खरोखरच शक्तिशाली आणि हाताळण्यास कठीण आहे; त्याला निर्णयाची नव्हे, तर नियोजित, धीराच्या सरावाची (थेरपीसारख्या) गरज असते.
संदर्भ — भगवद्गीता 6.34
चिंतन उपक्रम — प्रकरण 8
गेल्या वर्षापासून तुम्ही टाळत असलेली कोणती गोष्ट वाढली आहे?
आज रात्री पॅनिकची लाट आली, तर तुम्ही कोणाला सांगाल, आणि छातीत दुखणे नवे असेल तर जवळचा अपघात विभाग कुठे आहे?
या प्रकरणातील कोणता गैरसमज तुमच्या कुटुंबाने वापरला आहे?
सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका