नकाशे, विचारवंत आणि हे पुस्तक कसे वापरावे

नकाशे, विचारवंत आणि वाचनासाठी एक मार्गदर्शिका

35.1 ही मालिका कशी वाचावी

सर्वांसाठी मानसशास्त्र ही एक शैक्षणिक मार्गदर्शिका आहे. मूलभूत तत्त्वांपासून जिवंत मेंदूपर्यंत — त्रास, समुपदेशन, पाच इंद्रिये आणि पंचमहाभूते, आणि भारतीय उपचार कलांच्या एका व्यावहारिक मार्गदर्शिकेसह.

आकृती 35.1 या पुस्तकाचा नकाशा: दहा खंड, प्रत्येकाचे एक दार.

इथले काहीही तुम्हाला काय झाले आहे हे सांगू शकत नाही. सरमिसळ हाच नियम आहे. त्रास जड असल्यास किंवा सुरक्षितता धोक्यात असल्यास तज्ज्ञांची आणि आपत्कालीन मदत घ्या.

हे पुस्तक फक्त जाणीव आणि मूलभूत समज पसरवण्यासाठी लिहिले आहे. हे स्वतःचे निदान, स्वतःचे उपचार किंवा कोणतेही औषध बदलण्यासाठीचे वैद्यकीय पुस्तक नाही. ते पात्र मानसोपचारतज्ज्ञ, फिजिशियन किंवा मानसशास्त्रज्ञाचा सल्ला, निदान, समुपदेशन, मानसोपचार, उपचार किंवा औषधे यांची जागा घेत नाही.

पौष्टिक आहार, नियमित झोप, शारीरिक हालचाल, कौटुंबिक आधार, आध्यात्मिक साधना आणि समुपदेशन स्वास्थ्याला आधार देऊ शकतात. विकार असताना त्यांना तज्ज्ञांच्या काळजीचा पर्याय मानू नये.

मालिकेचे शीर्षक सर्वांसाठी मानसशास्त्र - मानसिक आरोग्य मालिका आहे. टॅगलाइन: मन आणि मनःस्थितीची काळजी घ्या. जिवंत आवृत्ती: psychologyforeveryone.com. अभिप्राय आणि दुरुस्त्यांचे myadvisorfriend@gmail.com वर स्वागत आहे.

विश्वसनीय माहिती

• NIMH: nimh.nih.gov. WHO मानसिक आरोग्य: who.int/health-topics/mental-health. APA: apa.org.

35.2 वाचनाचे चार मार्ग

तुमची जिवंत आवृत्ती लेख, मेंदूचा ॲटलस, शब्दसूची, क्विझ, बिग फाइव्हचे रेखाटन, विचारवंत, आणि नैतिकतेसह अभ्यास असलेली एक साइट म्हणून नियोजित होती. चार मार्ग:

• मूलभूत तत्त्वे — हे क्षेत्र काय आहे, ते कसे सुरू झाले, ते कसे जाणते (प्रकरणे 1–2).

• जिवंत मेंदू — मज्जातंतू, पेशी, खंड (लोब्स), इंद्रिये, झोप (प्रकरणे 3–4, 6, 13, 19, 21).

• लोकांमधील एक व्यक्ती — शिकणे, स्मृती, विकास, व्यक्तिमत्त्व, सामाजिक मन (प्रकरणे 5, 12, 17).

• जेव्हा मन दुखावते — भावना, विकार, उपचार (प्रकरणे 7–11, 14–15, 18, 22).

धर्म आणि उपचार तंत्रे प्रकरणे 20, 23 आणि 24 मध्ये आहेत.

खंड 7 (प्रकरणे 25–34) हे काळजीचे विस्तृत वर्तुळ आहे: व्यसन, आहार, न्यूरोडायव्हर्सिटी, डिजिटल जीवन, काम आणि अभ्यास, गर्भधारणा आणि प्रसूती, उतारवय, हक्क, मूल्यमापन आणि नाती.

खंड 8 म्हणजे तुमचे ज्ञान तपासा.

खंड 9 म्हणजे वास्तविक जीवनातील कथा: प्रत्येक प्रकरणासाठी अनेक कथा, प्रत्येकीत ओळखण्याजोगी लक्षणे, कारणे, काय करावे, कोणाचा सल्ला घ्यावा आणि कसे बोलावे.

खंड 10 म्हणजे ही सहचर मार्गदर्शिका. झटपट संदर्भासाठी हे प्रकरण वापरा.

35.3 संस्थापक व्यक्ती आणि विचारसरणी

मानसशास्त्र 1879 मध्ये प्रयोगशाळेतील विज्ञान बनले. खालील नावे म्हणजे तुमच्या पुस्तकाच्या शेवटची यादी आहे, अशा प्रकारे लिहिलेली की विद्यार्थी एखादे प्रकरण एखाद्या व्यक्तीशी जोडू शकेल. प्रभाव म्हणजे संतपद नव्हे. लिटल अल्बर्ट आणि आज्ञापालनावरील काही प्रयोग आजच्या नैतिकता मंडळांतून पास झाले नसते.

मनोविश्लेषणाची परंपरा

सिग्मंड फ्रॉइड (Sigmund Freud) (1856–1939)

• मनोविश्लेषणाची (सायकोॲनालिसिस) स्थापना केली; अबोध मन, स्वप्ने, मनोलैंगिक विकास.

• इड, इगो, सुपरइगो; संरक्षण यंत्रणा; इडिपस कॉम्प्लेक्स.

• ग्रंथ: The Interpretation of Dreams (1900); The Psychopathology of Everyday Life (1901); Three Essays on the Theory of Sexuality (1905).

कार्ल गुस्ताव युंग (Carl Gustav Jung) (1875–1961)

• फ्रॉइडपासून वेगळे झाले; विश्लेषणात्मक मानसशास्त्र.

• सामूहिक अबोध मन, आदिप्रतिमा (आर्केटाइप्स), अंतर्मुखता/बहिर्मुखता, प्रकार.

• ग्रंथ: Psychological Types (1921); The Archetypes and the Collective Unconscious.

आल्फ्रेड ॲडलर (Alfred Adler) (1870–1937)

• वैयक्तिक मानसशास्त्र; न्यूनगंड, जन्मक्रम, सामाजिक आस्था.

• ग्रंथ: Understanding Human Nature (1927).

कॅरेन हॉर्नी (Karen Horney) (1885–1952)

• स्त्रियांबाबत फ्रॉइडला आव्हान दिले; न्यूरोटिक गरजा; संस्कृती आणि व्यक्तिमत्त्व.

• ग्रंथ: The Neurotic Personality of Our Time (1937); New Ways in Psychoanalysis (1939).

एरिक एरिक्सन (Erik Erikson) (1902–1994)

• आठ मनोसामाजिक टप्पे; ओळखीचे संकट.

• ग्रंथ: Childhood and Society (1950).

वर्तनवाद आणि सामाजिक अध्ययन

जॉन बी. वॉटसन (John B. Watson) (1878–1958)

• वर्तनवादाची (बिहेविअरिझम) स्थापना केली; आत्मनिरीक्षण नाकारले; लिटल अल्बर्ट (1920) — ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा आणि आज नैतिकदृष्ट्या निषेधार्ह.

• ग्रंथ: Psychology from the Standpoint of a Behaviorist (1919).

बी. एफ. स्किनर (B. F. Skinner) (1904–1990)

• क्रियाप्रसूत अभिसंधान (ऑपरंट कंडिशनिंग); प्रबलनाची वेळापत्रके.

• ग्रंथ: The Behavior of Organisms (1938); Walden Two (1948); Beyond Freedom and Dignity (1971).

आल्बर्ट बँड्युरा (Albert Bandura) (1925–2021)

• सामाजिक अध्ययन / सामाजिक संज्ञानात्मक सिद्धांत; बोबो बाहुली (1961); स्व-क्षमता (सेल्फ-एफिकसी); परस्पर निर्धारणवाद.

• ग्रंथ: Social Learning Theory (1977); Self-Efficacy (1997).

मानवतावादी आणि अस्तित्ववादी

कार्ल रॉजर्स (Carl Rogers) (1902–1987)

• व्यक्ती-केंद्रित उपचार; बिनशर्त सकारात्मक आदर, सहानुभूती, प्रामाणिकपणा.

• ग्रंथ: Client-Centered Therapy (1951); On Becoming a Person (1961).

अब्राहम मॅस्लो (Abraham Maslow) (1908–1970)

• गरजांची श्रेणीरचना; आत्मसाक्षात्कार (सेल्फ-ॲक्च्युअलायझेशन).

• ग्रंथ: Motivation and Personality (1954); Toward a Psychology of Being (1962).

रोलो मे (Rollo May) (1909–1994)

• अस्तित्ववादी मानसशास्त्र.

• ग्रंथ: The Meaning of Anxiety (1950); Love and Will (1969).

संज्ञानात्मक मानसशास्त्र

उल्रिक नाइसर (Ulric Neisser) (1928–2012)

• "संज्ञानात्मक मानसशास्त्र" (cognitive psychology) हा शब्द रूढ केला; Cognitive Psychology (1967).

जॉर्ज मिलर (George Miller) (1920–2012)

• "The Magical Number Seven, Plus or Minus Two" (1956); कार्यरत स्मृतीची क्षमता.

ॲरन टी. बेक (Aaron T. Beck) (1921–2021)

• संज्ञानात्मक उपचार; संज्ञानात्मक विकृती; बेक डिप्रेशन इन्व्हेंटरी.

• ग्रंथ: Depression: Causes and Treatment (1967); Cognitive Therapy and the Emotional Disorders (1976).

आल्बर्ट एलिस (Albert Ellis) (1913–2007)

• REBT; Reason and Emotion in Psychotherapy (1962).

डॅनियल काहनेमन (Daniel Kahneman) (1934–2024) आणि आमोस ट्वेर्स्की (Amos Tversky) (1937–1996)

• अनुमाननियम (ह्युरिस्टिक्स), पूर्वग्रह, प्रॉस्पेक्ट सिद्धांत. काहनेमन: Thinking, Fast and Slow (2011). अर्थशास्त्रातील नोबेल 2002 (काहनेमन).

विकासात्मक मानसशास्त्र

जाँ पियाजे (Jean Piaget) (1896–1980)

• संज्ञानात्मक विकासाचे चार टप्पे. ग्रंथ: Language and Thought of the Child (1923); Construction of Reality in the Child (1937).

लेव्ह व्हायगॉट्स्की (Lev Vygotsky) (1896–1934)

• निकटतम विकासाचा क्षेत्र (झोन ऑफ प्रॉक्सिमल डेव्हलपमेंट); आधाररचना (स्कॅफोल्डिंग); Thought and Language (1934).

जॉन बोल्बी (John Bowlby) (1907–1990) आणि मेरी ऐन्सवर्थ (Mary Ainsworth) (1913–1999)

• आसक्ती सिद्धांत; स्ट्रेंज सिच्युएशन; सुरक्षित / टाळाटाळ करणारी / प्रतिकार करणारी शैली.

• बोल्बी: Attachment and Loss त्रयी (1969–1980).

हॅरी हार्लो (Harry Harlow) (1905–1981)

• ऱ्हीसस माकडांमधील स्पर्शाचा दिलासा — ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाचा; आज नैतिकता तशाच रचनेला परवानगी देणार नाही.

लॉरेन्स कोलबर्ग (Lawrence Kohlberg) (1927–1987)

• पियाजेच्या कार्याचा विस्तार करणारे नैतिक विकासाचे टप्पे.

सामाजिक मानसशास्त्र

सॉलोमन ॲश (Solomon Asch) (1907–1996)

• अनुरूपतेचे प्रयोग (1950 चे दशक).

स्टॅन्ली मिलग्रॅम (Stanley Milgram) (1933–1984)

• आज्ञापालनाचे अभ्यास (1960 चे दशक) — सामान्य लोक अधिकाराचे पालन करतात; आज नैतिकता कितीतरी अधिक कडक आहे.

फिलिप झिम्बार्डो (Philip Zimbardo) (1933–2024)

• स्टॅनफर्ड प्रिझन एक्सपेरिमेंट (1971); The Lucifer Effect (2007). परिस्थितीची ताकद — आणि पद्धतीबद्दल एक सावधगिरी.

• रॉबर्स केव्ह; वास्तववादी संघर्ष सिद्धांत.

लिऑन फेस्टिंजर (Leon Festinger) (1919–1989)

• संज्ञानात्मक विसंगती (1957); सामाजिक तुलना.

स्टॅन्ली शॅक्टर (Stanley Schachter) (1922–1997)

• सिंगर यांच्यासोबत भावनेचा द्वि-घटक सिद्धांत.

क्लिनिकल आणि समुपदेशन

मार्शा लिनेहन (Marsha Linehan) (1943–)

• DBT; मूळतः बॉर्डरलाइन पर्सनॅलिटी डिसऑर्डरसाठी; CBT आणि सजगता.

• संयुक्त कुटुंब उपचार (1964).

साल्व्हाडोर मिनुचिन (Salvador Minuchin) (1921–2017)

• संरचनात्मक कुटुंब उपचार; Families and Family Therapy (1974).

इर्विन यालोम (Irvin Yalom) (1931–)

• अस्तित्ववादी आणि समूह उपचार; Love's Executioner (1989).

मज्जाविज्ञान, स्मृती, जैविक

रॉजर स्पेरी (Roger Sperry) (1913–1994)

• स्प्लिट-ब्रेन; नोबेल 1981.

एरिक कँडेल (Eric Kandel) (1929–)

• अध्ययन आणि स्मृती; नोबेल 2000; In Search of Memory (2006).

अँटोनियो दमासिओ (Antonio Damasio) (1944–)

• सोमॅटिक मार्कर; Descartes' Error (1994).

जोसेफ लडू (Joseph LeDoux) (1949–)

• ॲमिग्डाला आणि भीती; The Emotional Brain (1996).

एलिझाबेथ लॉफ्टस (Elizabeth Loftus) (1944–)

• प्रत्यक्षदर्शी स्मृती; स्मृतीची लवचीकता.

एंडेल टुल्व्हिंग (Endel Tulving) (1927–2023)

• प्रासंगिक विरुद्ध अर्थविषयक स्मृती.

ॲलन बॅडले (Alan Baddeley) (1934–)

• कार्यरत स्मृतीचे प्रारूप (1986).

अग्रणी स्त्रिया

मेरी व्हिटन कॉल्किन्स (Mary Whiton Calkins) (1863–1930)

• APA च्या पहिल्या स्त्री अध्यक्ष; आवश्यकता पूर्ण करूनही हार्वर्ड PhD नाकारली गेली; जोडी-संबंध तंत्र.

मार्गारेट फ्लॉय वॉशबर्न (Margaret Floy Washburn) (1871–1939)

• मानसशास्त्रात PhD मिळवणाऱ्या पहिल्या स्त्री; The Animal Mind (1908).

मेमी फिप्स क्लार्क (Mamie Phipps Clark) (1917–1983)

• वांशिक ओळख आणि बाहुल्यांचे अभ्यास; ब्राउन विरुद्ध बोर्ड ऑफ एज्युकेशन खटल्यात वापरलेला पुरावा.

लेटा स्टेटर हॉलिंगवर्थ (Leta Stetter Hollingworth) (1886–1939)

• लिंगभेदाच्या दाव्यांना आव्हान दिले; प्रतिभावान मुले; क्लिनिकल मानसशास्त्र.

ॲना फ्रॉइड (Anna Freud) (1895–1982)

• बाल मनोविश्लेषण; The Ego and the Mechanisms of Defense (1936).

मेलनी क्लाइन (Melanie Klein) (1882–1960)

• ऑब्जेक्ट रिलेशन्स; खेळ-उपचार.

35.4 मानसोपचारतज्ज्ञ आणि समकालीन व्यक्ती

एमिल क्रेपेलिन (Emil Kraepelin) (1856–1926)

• आधुनिक वर्गीकरण; डिमेन्शिया प्रिकॉक्स विरुद्ध मॅनिक-डिप्रेसिव्ह आजार.

ऑयगेन ब्लॉयलर (Eugen Bleuler) (1857–1939)

• स्किझोफ्रेनिया हा शब्द रूढ केला; ऑटिझमची संकल्पना; Dementia Praecox or the Group of Schizophrenias (1911).

कुर्ट श्नायडर (Kurt Schneider) (1887–1980)

• फर्स्ट-रँक लक्षणे; Clinical Psychopathology (1959).

व्हिक्टर फ्रँकल (Viktor Frankl) (1905–1997)

• लोगोथेरपी; Man's Search for Meaning (1946) — प्रकरण 23 मध्ये आधीच आहे.

जॉन केड (John Cade) (1912–1980)

• लिथियमचा मनःस्थिती-स्थिरीकरणाचा परिणाम (1949).

हेन्री लॅबोरिट (Henri Laborit) (1914–1995)

• क्लोरप्रोमाझिन आणि सायकोफार्माकोलॉजीचे वळण.

नेथन क्लाइन (Nathan Kline) (1916–1983)

• MAOIs आणि नैराश्यविरोधी औषधांवरील सुरुवातीचे संशोधन.

डेव्हिड बर्न्स (David Burns) (1942–)

• Feeling Good (1980) — सर्वसामान्यांसाठी CBT.

थॉमस सास (Thomas Szasz) (1920–2012) आणि आर. डी. लेंग (R. D. Laing) (1927–1989)

• निदान आणि मनोरुग्णालयांच्या पद्धतींचे टीकाकार. धोका जास्त असताना वॉर्ड नाकारण्याचे कारण म्हणून नव्हे, तर युक्तिवाद म्हणून वाचा.

प्रभावशाली समकालीन व्यक्ती

• मार्टिन सेलिगमन (Martin Seligman) — सकारात्मक मानसशास्त्र; शिकलेली असहायता; Learned Optimism; Flourish.

• मिहाय चिक्सेंटमिहाय (Mihaly Csikszentmihalyi) — प्रवाह (फ्लो); Flow (1990).

• कॅरल ड्वेक (Carol Dweck) — मानसिकता (माइंडसेट); Mindset (2006).

• अँजेला डकवर्थ (Angela Duckworth) — चिकाटी (ग्रिट) (2016).

• डॅनियल गोलमन (Daniel Goleman) — Emotional Intelligence (1995).

• बेसल व्हॅन डर कोल्क (Bessel van der Kolk) — The Body Keeps the Score (2014); आघाताची जाणीव असलेले शरीरकार्य (प्रकरण 24).

• गाबोर माते (Gabor Maté) — व्यसन आणि आघात; In the Realm of Hungry Ghosts (2008).

• रॉबर्ट सापोल्स्की (Robert Sapolsky) — ताण; Why Zebras Don't Get Ulcers; Behave.

• ऑलिव्हर सॅक्स (Oliver Sacks) — The Man Who Mistook His Wife for a Hat (1985); Awakenings (1973).

35.5 भारतीय आणि संबंधित स्रोत

• पतंजली, योगसूत्रे — चित्त, वृत्ती, क्लेश, अष्टांग (प्रकरण 24).

• भगवद्गीता (महाभारत) — कर्तव्य, फळाच्या जुलमाशिवाय कर्म, स्थितप्रज्ञ.

• शंकराचार्य — अद्वैत; आत्म्याचे स्वरूप (दवाखान्याच्या जागी नव्हे, तर त्याच्यासोबत वापरा).

• चरक संहिता, सुश्रुत संहिता, अष्टांग हृदय — unmada, apasmara, sattvavajaya.

• ईश्वरकृष्णाची सांख्यकारिका — पुरुष, प्रकृती, त्रिगुण.

• उपनिषदे; तैत्तिरीय पंचकोश.

• बौद्ध अभिधम्म — समांतर मानसशास्त्र म्हणून मानसिक घटक आणि सजगता, तुमच्या यादीत नमूद.

35.6 बिग फाइव्हचे रेखाटन (शैक्षणिक)

व्यक्तिमत्त्व म्हणजे विचार, भावना आणि कृतीचा तुलनेने स्थिर नमुना. बिग फाइव्ह हे मोजमापाचे मापदंड आहेत, आत्मा नव्हे, नोकरीची चाचणी नव्हे.

न्यूरोटिसिझमचे जास्त गुण म्हणजे विकार नाही. बहिर्मुखतेचे कमी गुण म्हणजे आजार नाही. प्रकरणे 5 आणि 12 जिवंत व्यक्तीचे चित्र मांडतात.

35.7 एक छोटी कालरेषा

• सुमारे इ.स.पू. 800–200 — उपनिषदे; सुरुवातीच्या सांख्य आणि योग धारा.

• सुमारे इ.स. 400 (पारंपरिक कालनिश्चिती बदलते) — योगसूत्रांचे संकलन.

• चरक / सुश्रुत / वाग्भट — शतकानुशतकांचे आयुर्वेदिक मन-शरीर वैद्यक.

• 1879 — लाइपझिगमधील वुंटची प्रयोगशाळा; नामांकित प्रयोगशाळा-विज्ञान म्हणून मानसशास्त्र.

• 1900 — फ्रॉइड, Interpretation of Dreams.

• 1913–1920 चे दशक — वॉटसनचा वर्तनवाद; लिटल अल्बर्ट.

• 1950–70 चे दशक — क्लोरप्रोमाझिन, लिथियम, CBT, आसक्तीवरील संशोधन, सामाजिक मानसशास्त्रातील प्रयोग.

• 1980 चे दशक–आतापर्यंत — DSM च्या आवृत्त्या, भावना आणि स्मृतीचे मज्जाविज्ञान, आघाताची जाणीव असलेली काळजी, सकारात्मक मानसशास्त्र.

35.8 झटपट कार्डे: मेंदू, महाभूते, उपचार

D — मेंदू (फक्त संदर्भासाठी)

फ्रंटल — नियोजन, संयम. टेम्पोरल — श्रवण, स्मृती, भाषा. पॅरायटल — स्पर्श, अवकाश. ऑक्सिपिटल — दृष्टी. लिंबिक — भावना आणि स्मृती. ब्रेनस्टेम — जागृती आणि जीवनरक्षण. संपूर्ण आकृती प्रकरणे 3 आणि 19 मध्ये आहे; इथे पुनरावृत्ती केलेली नाही.

E — पंचमहाभूते (फक्त संदर्भासाठी)

पृथ्वी–गंध, जल–चव, अग्नी–दृष्टी, वायू–स्पर्श, आकाश–श्रवण. ही संवेदी-आहाराची भाषा आहे, रक्ततपासणी नव्हे. संपूर्ण तक्ता प्रकरण 20 मध्ये आहे.

F — उपचारांचे प्रकार (फक्त संदर्भासाठी)

CBT, IPT, वर्तनविषयक / सामोरे जाणे, सायकोडायनॅमिक, व्यक्ती-केंद्रित, DBT, कुटुंब/जोडपे, समूह, आघात-केंद्रित (TF-CBT, EMDR), MBSR/MBCT. संपूर्ण प्रकरण 14 आहे. आधी नाते (अलायन्स), मग तंत्र.

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका