कुटुंबातील सदस्याला मदत करणे
पोलिसी वृत्तीशिवाय प्रेम : अन्न, ठरवलेली OPD भेट, आणि एक व्यक्ती जीसुद्धा झोपते. एका नायकापेक्षा दोन काळजीवाहक श्रेष्ठ.
17.1 कुटुंबाचा आधार महत्त्वाचा का आहे
कुटुंबातील सदस्य, जोडीदार आणि जवळचे मित्र अनेकदा बरे होण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावतात. ते व्यावहारिक मदत, भावनिक आधार, उपचारांसाठी प्रोत्साहन आणि आपलेपणाची भावना देतात.
मानसिक आजार असलेल्या व्यक्तीला आधार देणे भावनिकदृष्ट्या खूप दमवणारे असू शकते. बर्नआउट न होता परिणामकारक मदत करण्यासाठी कुटुंबांना माहिती, कौशल्ये आणि स्वतःची काळजी यांची गरज असते.
17.2 व्यक्तीचा अनुभव समजून घेणे
व्यक्तीला दुरुस्त करण्याचा प्रयत्न करण्यापूर्वी हे समजून घेणे उपयुक्त ठरते:
मानसिक विकार हे खरे आरोग्यविषयक आजार आहेत, आळस, दुबळेपणा किंवा अंगात येणे नव्हे.
व्यक्ती बहुधा त्रास भोगत आहे, मुद्दाम अडचणीत वागणे निवडत नाही.
लक्षणे (उदास मनःस्थिती, चिंता, राग, माघार, असामान्य समजुती) आजाराचा भाग आहेत, व्यक्तीचे खरे चारित्र्य नव्हे.
बरे होणे अनेकदा चढ-उतारांसह हळूहळू होते.
सहानुभूती, धीर आणि आदराने जवळ गेल्याने संघर्ष कमी होतो आणि विश्वास वाढतो.
17.3 कसे बोलावे
वेळ आणि ठिकाण
दोघेही तुलनेने निवांत असाल अशी शांत, खाजगी वेळ निवडा. वादाच्या वेळी, किंवा व्यक्ती खूप अस्वस्थ, नशेत किंवा थकलेली असताना संवेदनशील विषय टाळा.
उपयुक्त वाक्ये
अलीकडे तू खूप तणावात, दुःखी किंवा थकलेला दिसतोस हे माझ्या लक्षात आले आहे. मला तुझी काळजी आहे.
तू एकटा नाहीस; आपण मिळून याला तोंड देऊ शकतो.
मला कदाचित पूर्णपणे समजणार नाही, पण मला ऐकायचे आहे.
डॉक्टर किंवा समुपदेशकाशी बोलायला तू तयार आहेस का? मी तुझ्यासोबत येऊ शकतो.
टाळावयाची अनुपयुक्त वाक्ये
फक्त यातून बाहेर ये.
इतरांच्या समस्या याहून मोठ्या आहेत; तू अति प्रतिक्रिया देत आहेस.
हे सगळे तुझ्या मनात आहे; जास्त विचार करणे थांबव.
तू जास्त प्रार्थना केलीस / जास्त प्रयत्न केलेस, तर तू ठीक होशील.
अशा विधानांमुळे अपराधीपणा, लाज आणि एकाकीपणा वाढू शकतो.
ऐकणे
पूर्ण लक्ष द्या; फोन बाजूला ठेवा.
त्यांना मध्ये न थांबवता बोलू द्या.
त्यांचे शब्द परत सांगा: असे वाटते की तुला दबून गेल्यासारखे आणि निराश वाटत आहे.
मान्यता द्या: तू ज्यातून गेला आहेस ते पाहता, तुला असे वाटणे स्वाभाविक आहे.
उपायांकडे घाईने जाणे टाळा; कधी कधी लोकांना सल्ल्यापेक्षा ऐकले जाण्याची अधिक गरज असते.
17.4 तज्ज्ञांच्या मदतीसाठी प्रोत्साहन देणे
कलंक, भीती किंवा अंतर्दृष्टीच्या अभावामुळे अनेक लोक मदत घेण्यास विरोध करतात.
मानसिक आरोग्य आणि उपचारांबद्दल साधी, वस्तुनिष्ठ माहिती सांगा.
मदत घेणे सामान्य असल्याचे सांगा: अनेक लोक यातून जातात; तज्ज्ञांशी बोलल्याने खरोखर मदत होऊ शकते.
व्यावहारिक आधार द्या: पात्र तज्ज्ञ शोधा; त्यांच्यासोबत जा; वाहतूक, मुलांची काळजी, कामातून सुट्टी यांत मदत करा.
स्वायत्ततेचा आदर करा: हानीचा तात्काळ धोका नसल्यास जबरदस्ती टाळा. त्यांनी नकार दिला, तर दार उघडे ठेवा.
अंतर्दृष्टीचा अभाव असलेल्या गंभीर आजारात (मनोविकृती, तीव्र उन्माद) कुटुंबाला अधिक पुढाकार घ्यावा लागू शकतो, शक्यतो मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांच्या मार्गदर्शनाखाली.
17.5 घरी उपचारांना आधार देणे
औषधे: लिहून दिल्याप्रमाणे घेण्यास मदत करा (गोळ्यांचा डबा, आठवणी); डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय बदलू किंवा बंद करू नका; दुष्परिणामांचे निरीक्षण करा आणि कळवा.
थेरपी: उपस्थिती आणि कौशल्यांच्या सरावासाठी प्रोत्साहन द्या; थेरपिस्टच्या कामाला कमी लेखू नका.
दिनचर्या: नियमित झोप, जेवण आणि हालचालीला आधार द्या; हळुवारपणे प्रोत्साहन द्या, जबरदस्ती करू नका.
ताण कमी करणे: अनावश्यक संघर्ष आणि टीका कमी करा; शांत, अंदाज करता येईल असे वातावरण निर्माण करा.
देखरेख: आजार पुन्हा उद्भवण्याच्या लक्षणांकडे (झोपेतील बदल, मनःस्थितीतील चढ-उतार, माघार, असामान्य समजुती) लक्ष ठेवा; उपचार करणाऱ्या तज्ज्ञांशी लवकर संपर्क साधा.
17.6 घरातील संकटे हाताळणे
व्यक्ती अतिशय अस्वस्थ, मनोविकृत, आत्महत्येच्या विचारात किंवा हिंसक झाल्यास:
शांत राहा: हळू, सावकाश, आदराने बोला. भ्रम किंवा भासांबद्दल वाद घालू नका; भावना आणि सुरक्षिततेवर लक्ष केंद्रित करा.
सुरक्षितता सुनिश्चित करा: शक्य असल्यास धोकादायक वस्तू दूर करा; व्यक्ती आक्रमक असल्यास सुरक्षित अंतर ठेवा; पूर्णपणे आवश्यक आणि सुरक्षित असल्याशिवाय शारीरिकरीत्या आवरू नका.
मदत घ्या: उपचार करणाऱ्या मानसोपचारतज्ज्ञांशी तातडीने संपर्क साधा. हानीचा तात्काळ धोका असल्यास आपत्कालीन सेवा किंवा जवळचे रुग्णालय. इतर विश्वासू कुटुंबीय किंवा मित्रांना कळवा.
संकटानंतर: शांत झाल्यावर हळुवारपणे चर्चा करा; चालना देणाऱ्या गोष्टींचा आढावा घ्या; संकट योजनेचा विचार करा (कोणाला फोन करायचा, कोणते रुग्णालय, कोणती औषधे).
17.7 कुटुंबातील कलंक कमी करणे
कुटुंबे व्यक्तीला दोष देऊन, स्वतःला अति दोष देऊन, आजार सर्वांपासून लपवून किंवा अपमानास्पद लेबले वापरून नकळत कलंक बळकट करू शकतात.
उपयुक्त दृष्टिकोन: आदरपूर्ण, व्यक्ती-प्रथम भाषा (नैराश्यग्रस्त नव्हे, तर नैराश्य असलेली व्यक्ती); कुटुंबातील सर्व सदस्यांचे शिक्षण; विश्वासू नातेवाइकांना निवडक पण प्रामाणिक माहिती देणे; कौटुंबिक आधार गटांशी जोडले जाणे.
17.8 विशेष बाबी
मुले आणि किशोरवयीन
योग्य असेल तेथे उपचारांत पालक किंवा पालकत्व घेणाऱ्यांना सहभागी करा; शाळेतील समुपदेशक किंवा शिक्षकांशी समन्वय साधा; दिनचर्या टिकवा; छळ, शैक्षणिक दबाव आणि सामाजिक समस्यांकडे लक्ष ठेवा.
वृद्ध
नैराश्य, चिंता आणि बौद्धिक बदलांबाबत सावध राहा; वैद्यकीय समस्यांवर उपाय होत असल्याची खात्री करा; सोबत आणि अर्थपूर्ण उपक्रम द्या; काळजीवाहकांना विश्रांती आणि माहिती देऊन आधार द्या.
व्यसन
व्यसनाला खतपाणी घालणे टाळा (व्यसनासाठी वापरला जाऊ शकेल असा पैसा देणे, परिणाम झाकून टाकणे). उपचारांसाठी प्रोत्साहन द्या. स्पष्ट, करुणामय मर्यादा ठरवा. विशेष आधार घ्या (व्यसनमुक्ती केंद्रे, कौटुंबिक आधार गट).
17.9 काळजीवाहकाची काळजी
काळजीवाहकाच्या बर्नआउटची लक्षणे: सततचा थकवा; चिडचिड, राग किंवा मनात राग धरणे; झोपेच्या समस्या; स्वतःच्या आरोग्याकडे आणि सामाजिक आयुष्याकडे दुर्लक्ष; निराश किंवा अडकल्यासारखे वाटणे.
स्वतःची काळजी: नियमित विश्रांती; जबाबदाऱ्या वाटून घ्या; स्वतःचे आरोग्य टिकवा; मित्र आणि आधार गटांशी जोडलेले राहा; स्वतःसाठी समुपदेशनाचा विचार करा. स्वतःची काळजी घेणे स्वार्थीपणा नाही; त्यामुळे तुम्ही इतरांची अधिक चांगली काळजी घेऊ शकता.
17.10 त्रासात असलेल्या व्यक्तीला मदत करण्याची पाच पावले
तुमच्या ओळखीची एखादी व्यक्ती झगडत असेल, तेव्हा पाच साधी पावले तुम्हाला मार्गदर्शन करू शकतात:
आकृती 17.1 त्रासात असलेल्या व्यक्तीला मदत करण्याची पाच पावले.
| पाऊल | काय करावे |
|---|---|
| संपर्क साधा आणि धोका तपासा | संवाद सुरू करा; आत्महत्येचे विचार किंवा धोका तपासा |
| दोष न देता ऐका | आदराने त्यांचे पूर्ण ऐकून घ्या |
| दिलासा आणि स्पष्ट माहिती द्या | आश्वासन द्या, स्थिती आणि उपचारांबद्दल माहिती सांगा |
| त्यांना तज्ज्ञांपर्यंत पोहोचण्यास मदत करा | डॉक्टर किंवा समुपदेशक सुचवा; भेट ठरवण्यास किंवा सोबत जाण्यास मदतीची तयारी दाखवा |
| त्यांच्याभोवती इतर आधार निर्माण करा | कुटुंब, मित्र, समवयस्क गट, स्व-मदत, आरोग्यदायी दिनचर्या |
17.11 एक साधी कथा
अनेक आठवडे मीना दूर दूर जात असल्यासारखी वाटत होती. ती पूर्णपणे अलिप्त झाली, अनेकदा रडायची आणि खूप चिडचिडी झाली. तिने स्वयंपाक करणे थांबवले, कामावर दिवस चुकवू लागली, आणि रात्रभर कूस बदलत राहायची. सुरुवातीला तिचे पती सुरेश यांना काय घडत आहे ते समजले नाही. तिचे वर्तन तिची निवड आहे असे समजून त्यांनी गृहीत धरले की ती फक्त अडचणीत वागत आहे किंवा आळशी आहे. वैताग वाढत गेला, आणि त्यांचे घर सततच्या वादांचे तणावपूर्ण वातावरण बनले.
सुरेश यांनी वेळ काढून क्लिनिकल नैराश्याच्या लक्षणांबद्दल वाचले, तेव्हा कलाटणी मिळाली. अचानक त्यांच्या डोक्यात प्रकाश पडला. त्यांना उमगले की त्यांची पत्नी त्यांच्याशी लढत नव्हती — ती एका गंभीर, थकवणाऱ्या आजाराशी लढत होती.
त्यांनी आपला दृष्टिकोन पूर्णपणे बदलला. न झालेल्या घरकामांवरून आणखी एक वाद सुरू करण्याऐवजी ते बसले आणि तिच्याशी हळुवारपणे बोलले: "मला दिसते आहे की तुला त्रास होत आहे. मी तुझ्या बाजूने आहे. चल, आपण मिळून डॉक्टरांशी बोलू." दोष देण्याऐवजी अखेर आपल्याला समजून घेतले जात आहे आणि आधार दिला जात आहे असे तिला वाटले, म्हणून बचावाची भिंत कोसळली, आणि मीना मदत घ्यायला तयार झाली.
योग्य वैद्यकीय उपचारांनी जड धुके हळूहळू निवळू लागले. पण तिच्या बरे होण्याचा खरा पाया घरीच उभारला गेला. सुरेश यांनी बरे होण्याच्या प्रक्रियेत सक्रिय भूमिका घेतली. तिचे विचार लगेच दोषदर्शी ठरवण्याचा किंवा "दुरुस्त" करण्याचा प्रयत्न न करता तिचे फक्त ऐकायला ते शिकले. तिला विश्रांतीसाठी शारीरिक जागा मिळावी म्हणून त्यांनी घरकामे स्वतःकडे घेतली, तिची रोजची औषधे सांभाळण्यास मदत केली, आणि स्वतःला अधिक शिक्षित करण्यासाठी एका कौटुंबिक आधार गटातही सामील झाले.
मुख्य धडा
मानसिक आजाराला सामोरे जाणाऱ्या कोणत्याही कुटुंबासाठी सर्वांत महत्त्वाच्या धड्यांपैकी एक सुरेश शिकले. आपल्याला एखादा आजार समजत नाही, तेव्हा आपण त्याच्या लक्षणांना, जसे अचानक चिडचिड, रस नाहीसा होणे आणि खोल थकवा, वाईट वृत्ती किंवा दुबळे चारित्र्य असे सहज समजतो. सुरेश यांना आजार समजल्यावर त्यांनी मीनाला प्रतिस्पर्धी म्हणून पाहणे थांबवले आणि ते तिचा सर्वांत भक्कम आधार बनले.
17.12 एक सोबती श्लोक
मूळ पाठ:
जे का रंजले गांजले । त्यासी म्हणे जो आपुले ।
तोचि साधू ओळखावा । देव तेथेचि जाणावा ॥
उच्चार:
je ka ranjale ganjale | tyasi mhane jo apule |
tochi sadhu olakhava | dev tethechi janava ||
अनुवाद:
जो पीडित आणि दुःखी लोकांना आपले कुटुंब मानतो तोच खरा संत. तिथेच देव राहतो.
दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ:
संत तुकारामांचा हा गहन अभंग मानसिक आरोग्य काळजीतील कुटुंबाच्या आधाराचे अंतिम मर्म पकडतो. एखादी प्रिय व्यक्ती गंभीर नैराश्य, चिंता किंवा आघाताने "गांजलेली" असते, तेव्हा खरी काळजी म्हणजे वैतागून तिला दूर ढकलण्याऐवजी तिच्या दिशेने पाऊल टाकणे आणि तिचे दुःख आपले मानणे. हा अभंग कुटुंबाच्या आधाराच्या या दैनंदिन कृतीला सर्वोच्च आध्यात्मिक साधनेचा दर्जा देतो.
मात्र एखाद्याला आपले मानण्यासोबत कडक मर्यादा येतात. तो त्यांना कठोर उपदेश देण्याचा, त्यांच्या लक्षणांबद्दल त्यांना रागावण्याचा किंवा "फक्त आनंदी राहा" अशी जबरदस्ती करण्याचा परवाना नाही. शिवाय, लाजेपोटी गंभीर आजार बाहेरच्या जगापासून लपवण्यासाठी कौटुंबिक प्रेमाचा कधीही बहाणा करू नये. पीडितांना आपले मानणे म्हणजे त्यांच्या पाठीशी उभे राहणे, आणि त्यांना डॉक्टरांची अत्यंत गरज असते तेव्हा त्यांना दवाखान्याच्या किंवा रुग्णालयाच्या दारापर्यंत नेण्याइतके त्यांच्यावर प्रेम करणे.
संदर्भ — तुकाराम गाथा; पहिल्या ओळीने उल्लेख करा
चिंतन उपक्रम
तुमच्या वर्तुळातील अशा एखाद्या व्यक्तीचा विचार करा जी झगडत असू शकते. तुम्हाला कोणती लक्षणे दिसली आहेत?
या आठवड्यात तुम्ही करू शकाल अशी एक आधार देणारी कृती कोणती?
तुम्ही काळजीवाहक असाल, तर या आठवड्यात स्वतःच्या आरोग्यासाठी तुम्ही कोणती एक गोष्ट करू शकता?
सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका