आघात, शोक आणि हानी

घटना संपल्यावर काय उरते : शोक म्हणजे नव्या काळातले प्रेम. आघात म्हणजे मज्जासंस्थेने शिकलेली गोष्ट.

10.1 आघात आणि हानी महत्त्वाच्या का आहेत

आयुष्यात कठीण अनुभव येतात: अपघात, हिंसा, अत्याचार, आपत्ती, अचानक मृत्यू, नाती तुटणे, नोकरी जाणे, आजार आणि इतर प्रकारची हानी. अशा घटना मन, शरीर, नाती आणि सुरक्षिततेच्या भावनेवर खोल परिणाम करू शकतात.

आघात आणि शोक समजून घेतल्याने लोकांना सामान्य प्रतिक्रिया ओळखण्यास, वेळेवर आधार घेण्यास आणि अनावश्यक स्व-दोषारोप टाळण्यास मदत होते.

10.2 आघात म्हणजे काय?

आघात म्हणजे भावनिकदृष्ट्या वेदनादायक, त्रासदायक किंवा जीवघेणा असा अनुभव, जो त्या वेळी व्यक्तीच्या तोंड देण्याच्या क्षमतेवर मात करतो.

आघातकारक घटनांच्या प्रकारांमध्ये यांचा समावेश असू शकतो:

• शारीरिक किंवा लैंगिक अत्याचार.

• कौटुंबिक हिंसा.

• युद्ध, संघर्ष, दहशतवाद किंवा विस्थापन.

• गंभीर अपघात (रस्ते अपघात, औद्योगिक अपघात).

• नैसर्गिक आपत्ती (भूकंप, पूर, आग).

• प्रियजनांचा अचानक किंवा हिंसक मृत्यू.

• वैद्यकीय आघात (जीवघेणा आजार, आघातकारक प्रसूती, अतिदक्षता विभागातील अनुभव).

• सामुदायिक हिंसा किंवा छळ.

10.3 आघातावरील सामान्य प्रतिक्रिया

प्रतिक्रिया भावनिक, शारीरिक, संज्ञानात्मक आणि वर्तनात्मक असू शकतात.

10.4 पोस्ट-ट्रॉमॅटिक स्ट्रेस डिसऑर्डर (PTSD)

काही लोकांमध्ये आघाताच्या प्रतिक्रिया टिकून राहतात आणि त्यांचे PTSD मध्ये रूपांतर होते. PTSD मध्ये सहसा लक्षणांचे चार गट असतात, जे एका महिन्यापेक्षा जास्त टिकतात आणि लक्षणीय बाधा निर्माण करतात.

अनाहूतपणा

• आघाताच्या नकोशा, त्रासदायक आठवणी.

• भयानक स्वप्ने.

• फ्लॅशबॅक (घटना पुन्हा घडत असल्यासारखे वाटणे).

• आठवण करून देणाऱ्या गोष्टींवर तीव्र भावनिक किंवा शारीरिक प्रतिक्रिया.

टाळाटाळ

आघाताची आठवण करून देणारे विचार, भावना, संभाषणे, ठिकाणे, लोक किंवा उपक्रम टाळणे.

विचार आणि मनःस्थितीतील नकारात्मक बदल

• स्वतःबद्दल, इतरांबद्दल किंवा जगाबद्दल सततच्या नकारात्मक समजुती.

• स्वतःला किंवा इतरांना अति दोष देणे.

• सततची भीती, भयभावना, राग, अपराधीपणा किंवा लाज.

• उपक्रमांमधील रस कमी होणे.

• इतरांपासून अलिप्त वाटणे.

• सकारात्मक भावना अनुभवण्यात अडचण.

अति उत्तेजना आणि प्रतिक्रियाशीलता

• चिडचिड किंवा रागाचे उद्रेक.

• बेपर्वा किंवा स्व-विनाशकारी वर्तन.

• अति जागरूकता (नेहमी सावध).

• अतिरेकी दचकण्याचा प्रतिसाद.

• एकाग्रतेत अडचण.

• झोपेत व्यत्यय.

PTSD आघातानंतर लगेच किंवा महिने किंवा वर्षांनंतर होऊ शकतो. विशेष थेरपी आणि गरज असल्यास औषधांनी त्यावर उपचार करता येतात.

10.5 गुंतागुंतीचा आघात आणि कॉम्प्लेक्स PTSD

गुंतागुंतीचा आघात म्हणजे वारंवार किंवा दीर्घकाळ होणारे आघातकारक अनुभव, अनेकदा बालपणात किंवा जिथून सुटका कठीण असते अशा परिस्थितींमध्ये (दीर्घकालीन अत्याचार, कौटुंबिक हिंसा, कैद, युद्ध).

परिणामांमध्ये यांचा समावेश असू शकतो:

• भावनांच्या नियमनात गंभीर अडचणी (तीव्र राग, दीर्घकालीन रिकामेपणा, विलगता).

• नकारात्मक स्व-प्रतिमा (नालायक, खराब झालेले किंवा कायमचे वेगळे असल्यासारखे वाटणे).

• नात्यांमधील अडचणी (विश्वासाच्या समस्या, एकाकीपणा, वारंवार असुरक्षित नाती).

• विलगता (डिसोसिएशन) (शरीरापासून किंवा वास्तवापासून अलिप्त वाटणे, स्मृतीत पोकळ्या).

काही वर्गीकरण पद्धती कॉम्प्लेक्स PTSD चे वर्णन करतात, ज्यात PTSD च्या मूलभूत लक्षणांसोबत या अतिरिक्त अडचणींचा समावेश होतो. उपचारांसाठी अनेकदा दीर्घकालीन, आघाताची जाण असलेल्या थेरपीची गरज असते.

10.6 शोक आणि प्रियजनांचा वियोग

शोक हा हानीला, विशेषतः प्रियजनाच्या मृत्यूला, पण इतर हानींनाही (नाते तुटणे, आरोग्य, नोकरी, घर, ओळख गमावणे) दिलेला नैसर्गिक प्रतिसाद आहे.

आकृती 10.1 शोक सरळ रेषेत नव्हे, तर लाटांमध्ये येतो.

शोकाच्या सामान्य प्रतिक्रियांमध्ये यांचा समावेश होतो: धक्का आणि अविश्वास; खोल दुःख, रडणे, आसुसलेपण; स्वतःवर, इतरांवर, नशिबावर किंवा अगदी मृत व्यक्तीवरही राग; अपराधीपणा किंवा पश्चात्ताप; भविष्याबद्दल चिंता; शारीरिक लक्षणे (थकवा, झोप, भूक, वेदना); एकाग्रता किंवा निर्णय घेण्यात अडचण.

शोक अनेकदा लाटांमध्ये येतो. काही दिवस सोपे वाटतात; इतर दिवस दबवून टाकणारे वाटतात. सांस्कृतिक आणि धार्मिक विधी (अंत्यसंस्कार, प्रार्थना, स्मृतिसभा, श्राद्ध, चर्चमधील प्रार्थना) रचना, आधार आणि अर्थ देऊ शकतात.

सामान्य शोक विरुद्ध गुंतागुंतीचा शोक

सामान्य (गुंतागुंत नसलेला) शोक: तीव्र वेदना, विशेषतः सुरुवातीच्या महिन्यांत; हळूहळू कमी दबवून टाकणारा होतो; व्यक्ती अजूनही आनंदाचे किंवा नात्याचे क्षण अनुभवू शकते; हळूहळू दैनंदिन उपक्रम आणि नाती पुन्हा सुरू करते.

गुंतागुंतीचा किंवा दीर्घकाळ टिकणारा शोक: शोक अनेक महिने किंवा वर्षे तीव्र राहतो आणि हलका होत नाही. व्यक्तीला कामकाज करण्यास झगडावे लागते, ती हानी स्वीकारू शकत नाही, आणि तिला तीव्र आसुसलेपण, कटुता किंवा रिकामेपणा जाणवतो. त्यासोबत नैराश्य, PTSD किंवा व्यसन असू शकते. शोक समुपदेशन, थेरपी आणि कधी कधी नैराश्य किंवा चिंतेसाठी औषधे खूप मदत करू शकतात.

10.7 आघात, शोक आणि मेंदू

• ॲमिग्डाला: अति सक्रिय होऊ शकते, ज्यामुळे भीती आणि सतर्कता वाढते.

• हिप्पोकॅम्पस: प्रभावित होऊ शकते, ज्यामुळे स्मृतीच्या अडचणी आणि आघाताच्या तुकड्या-तुकड्यांतील आठवणी निर्माण होतात.

• प्रीफ्रंटल कॉर्टेक्स: भावनांचे नियमन आणि तर्कशुद्ध विचार कमी होऊ शकतात.

• ताणाची संप्रेरके: दीर्घकाळ उच्च कॉर्टिसॉल झोप, मनःस्थिती आणि शारीरिक आरोग्य बिघडवू शकते.

थेरपी, सुरक्षितता, आधार देणारी नाती आणि वेळ मेंदू आणि शरीराला सावरण्यास मदत करू शकतात. न्यूरोप्लॅस्टिसिटीचा अर्थ असा की बरे होणे आणि पुनर्रचना शक्य आहे.

आकृती 10.2 सहनशीलतेची खिडकी (विंडो ऑफ टॉलरन्स).

10.8 आघाताची जाण असलेली काळजी

आघाताची जाण असलेली काळजी आघात किती सामान्य आहे आणि तो लोकांवर कसा परिणाम करतो हे ओळखते. मुख्य तत्त्वे:

• सुरक्षितता (शारीरिक आणि भावनिक).

• विश्वासार्हता आणि पारदर्शकता.

• समवयस्कांचा आधार आणि नाते.

• सहकार्य आणि सामायिक निर्णय.

• सक्षमीकरण आणि निवडीचा अधिकार.

• सांस्कृतिक, ऐतिहासिक आणि लिंगविषयक मुद्द्यांबद्दल संवेदनशीलता.

तज्ज्ञ पुन्हा आघात करणाऱ्या पद्धती टाळतात, प्रक्रिया स्पष्टपणे समजावतात, मर्यादांचा आदर करतात आणि व्यक्तीला सक्षम करतात. मानसिक आरोग्य सेवा, वैद्यकीय काळजी, शाळा आणि इतर व्यवस्थांमध्ये हे महत्त्वाचे आहे.

10.9 आघात आणि हानीतून बरे होणे

बरे होणे म्हणजे विसरणे नव्हे; त्याचा अर्थ अनुभव असा आत्मसात करणे की तो यापुढे दैनंदिन जीवनावर नियंत्रण ठेवणार नाही.

• सुरक्षितता आणि स्थैर्य: सुरक्षित वातावरण, मूलभूत गरजांची पूर्तता, अंदाज करता येईल अशी दिनचर्या.

• आधार देणारी नाती: विश्वासू कुटुंब, मित्र, समुदाय, आधार गट.

• थेरपी: आघात-केंद्रित CBT; EMDR (आय मूव्हमेंट डिसेन्सिटायझेशन अँड रिप्रोसेसिंग); नॅरेटिव्ह एक्सपोजर थेरपी; आघाताची जाण असलेल्या इतर पद्धती.

• शरीरावर आधारित साधना: श्वसन, ग्राउंडिंग, योग, सौम्य हालचाल, चालणे; झोप आणि पोषणाला आधार.

• अर्थ शोधणे: आध्यात्मिक साधना, प्रार्थना, विधी; डायरी लेखन, कला, संगीत; तयार असल्यावर असेच अनुभव असलेल्या इतरांना मदत करणे.

• गरज असल्यास औषधे: गंभीर नैराश्य, चिंता, PTSD ची लक्षणे किंवा झोपेच्या समस्यांसाठी, मानसोपचार देखरेखीखाली.

बरे होणे अनेकदा सरळ रेषेत नसते: चांगले दिवस आणि वाईट दिवस असू शकतात. धीर आणि आधार अत्यंत आवश्यक आहेत.

10.10 मुले आणि किशोरवयीन

मुले: मागील टप्प्यात परत जाणे (अंथरूण ओले करणे, चिकटून राहणे, बोबडे बोलणे); आघाताचे विषय पुन्हा पुन्हा येणारे खेळ; भयानक स्वप्ने, झोपेच्या समस्या; चिडचिड, हट्ट, शाळेत जायला नकार; शारीरिक तक्रारी.

किशोरवयीन: धोकादायक वर्तन (व्यसन, बेपर्वा वाहन चालवणे); स्वतःला इजा; राग, कुटुंबाशी संघर्ष; मित्र आणि उपक्रमांपासून माघार; शैक्षणिक घसरण.

10.11 तज्ज्ञांची मदत केव्हा घ्यावी

• आघात किंवा शोकाच्या प्रतिक्रिया गंभीर, सततच्या असतात, किंवा आठवडे आणि महिन्यांमध्ये अधिक बिघडत जातात.

• दैनंदिन कामकाजात (काम, अभ्यास, स्वतःची काळजी, नाती) लक्षणीय बाधा येते.

• स्वतःला इजा, आत्महत्या किंवा इतरांना इजा करण्याचे विचार येतात.

• तोंड देण्यासाठी दारू किंवा अमली पदार्थांवर मोठे अवलंबित्व असते.

• फ्लॅशबॅक, भयानक स्वप्ने किंवा टाळाटाळ आयुष्यावर वर्चस्व गाजवत असतात.

• कुटुंब किंवा मित्र गंभीर चिंता व्यक्त करतात.

मदत मानसोपचारतज्ज्ञ, क्लिनिकल मानसशास्त्रज्ञ, आघातात प्रशिक्षित समुपदेशक आणि सामुदायिक आधार सेवांकडून मिळू शकते. आपत्कालीन स्थितीत (हानीचा तात्काळ धोका) तातडीची वैद्यकीय आणि मानसोपचार काळजी आवश्यक असते.

10.12 ॲक्यूट स्ट्रेस डिसऑर्डर आणि समायोजनाच्या समस्या

आघातानंतरच्या पहिल्या महिन्यात सुरू होणाऱ्या आणि तीन दिवसांपासून एका महिन्यापर्यंत टिकणाऱ्या तीव्र प्रतिक्रियांना ॲक्यूट स्ट्रेस डिसऑर्डर म्हणतात. अनेक लोक कायमस्वरूपी समस्यांशिवाय सावरतात. ज्यांची लक्षणे एका महिन्यापलीकडे टिकतात, त्यांना PTSD असू शकतो.

10.13 बालपणीच्या प्रतिकूल परिस्थिती

बालपणीचे कठीण अनुभव, जसे अत्याचार, दुर्लक्ष, घरातील हिंसा, गंभीर मानसिक आजार किंवा व्यसन असलेले पालक, किंवा पालकांचे विभक्त होणे, प्रौढ आयुष्यात नैराश्य, चिंता, व्यसन आणि शारीरिक आजारांचा धोका वाढवतात. असे अनुभव जितके जास्त, तितका धोका जास्त. पण ते नशीब नाही. काळजी घेणारी प्रौढ व्यक्ती, स्थिर शाळा, मैत्री आणि नंतर थेरपी हे सर्व मुलांचे रक्षण करतात आणि प्रौढांना सावरण्यास मदत करतात.

मुले आघाताला प्रौढांपेक्षा वेगळी प्रतिक्रिया देतात. लहान मुले मागील टप्प्यात परत जाऊ शकतात (अंथरूण ओले करणे, चिकटून राहणे), घटना खेळातून व्यक्त करू शकतात, भयानक स्वप्ने पाहू शकतात किंवा पोटदुखीची तक्रार करू शकतात. किशोरवयीनांमध्ये राग, धोका पत्करणे किंवा माघार दिसू शकते. मुलांना सुरक्षितता, दिनचर्या, प्रामाणिक साधी स्पष्टीकरणे आणि ती त्यांची चूक नव्हती याचे आश्वासन हवे असते.

10.14 PTSD होण्याची शक्यता कोणाला अधिक असते?

धोका अधिक असतो जेव्हा:

• आघात गंभीर, दीर्घकाळचा होता किंवा दुसऱ्या व्यक्तीने घडवला होता

• आधीचे आघात होते किंवा बालपणीच्या प्रतिकूल परिस्थितीचा इतिहास होता

• व्यक्ती जखमी झाली होती किंवा तिला जिवाची भीती वाटली होती

• नंतर आधाराचा अभाव होता

• पूर्वी मानसिक आरोग्याची समस्या होती

• घटनेनंतर सततचा ताण आला (जसे घर किंवा उत्पन्न गमावणे)

संरक्षक घटकांमध्ये सामाजिक आधार, नंतर सुरक्षित वाटणे, बोलण्यासाठी कोणीतरी असणे आणि काळजीची उपलब्धता यांचा समावेश होतो.

10.15 परिणामकारक उपचार

आघातावरील उपचार हे मानसिक आरोग्यातील सर्वाधिक संशोधन झालेल्या उपचारांपैकी आहेत, आणि परिणाम उत्साहवर्धक आहेत. आघात-केंद्रित थेरपी बहुतेक लोकांना मदत करतात.

आघात-केंद्रित CBT (संज्ञानात्मक वर्तन थेरपी)

लोकांना त्यांच्या प्रतिक्रिया समजून घेण्यास, शांत करणारी कौशल्ये शिकण्यास, सुरक्षित वातावरणात आठवणी आणि आठवण करून देणाऱ्या गोष्टींना हळूहळू सामोरे जाण्यास, आणि आघाताबद्दलच्या अनुपयुक्त समजुती, जसे अन्यायकारक स्व-दोषारोप, बदलण्यास मदत करते.

प्रोलाँग्ड एक्सपोजर थेरपी

CBT चा एक नियोजित प्रकार, ज्यात व्यक्ती थेरपिस्टच्या मार्गदर्शनाखाली आठवण आणि टाळलेल्या परिस्थितींना काळजीपूर्वक आणि हळूहळू पुन्हा भेट देते, जोपर्यंत त्यांची शक्ती संपत नाही.

कॉग्निटिव्ह प्रोसेसिंग थेरपी

“अडकलेले मुद्दे” — घटना का घडली आणि तिचा अर्थ काय याबद्दलच्या समजुती — ओळखणे आणि बदलणे यावर लक्ष केंद्रित करते.

EMDR (आय मूव्हमेंट डिसेन्सिटायझेशन अँड रिप्रोसेसिंग)

थेरपिस्टच्या मार्गदर्शित डोळ्यांच्या हालचाली किंवा इतर आळीपाळीच्या उत्तेजनांचा मागोवा घेत व्यक्ती आघाताचे काही भाग थोडक्यात आठवते. अनेक आरोग्य संस्था PTSD साठी याची शिफारस करतात. ते नेमके कसे काम करते यावर संशोधक अजूनही चर्चा करत आहेत.

औषधे

सर्ट्रालिन आणि पॅरॉक्सेटिनसारखी SSRIs आणि SNRI व्हेनलाफॅक्सिन PTSD ची लक्षणे कमी करू शकतात आणि अनेकदा थेरपीसोबत वापरली जातात. भयानक स्वप्ने किंवा झोपेसारख्या विशिष्ट समस्यांसाठी काही औषधे वापरली जाऊ शकतात. आघातातून सावरण्यात अडथळा आणू शकणाऱ्या झोपेच्या/गुंगीच्या औषधांचा दीर्घकालीन वापर टाळण्याची डॉक्टर काळजी घेतात.

बरे होण्याचे टप्पे

अनेक आघात तज्ज्ञ तीन टप्प्यांचे वर्णन करतात:

1. सुरक्षितता आणि स्थैर्य: सुरक्षितता निर्माण करणे, तीव्र भावना हाताळायला शिकणे आणि आधार बळकट करणे.

2. प्रक्रिया: आठवण आणि तिच्या अर्थावर काम करणे.

3. पुन्हा जोडले जाणे: नाती, उद्देश आणि भविष्याची भावना पुन्हा निर्माण करणे.

10.16 आघातकारक घटनेनंतर काय मदत करते

तुम्ही किंवा तुमच्या ओळखीची एखादी व्यक्ती नुकतीच एखाद्या भयावह गोष्टीतून गेली असेल तर:

1. सुरक्षित व्हा आणि मूलभूत गरजा भागवा: अन्न, पाणी, विश्रांती आणि निवारा.

2. विश्वासू लोकांशी जोडले जा. तपशिलांबद्दल बोलण्याची गरज नाही, पण एकाकी होऊ नका.

3. हळूहळू दिनचर्येकडे परत या: नियमित जेवण, झोप आणि हलका उपक्रम.

4. स्वतःशी सौम्य राहा. तीव्र प्रतिक्रिया सामान्य आहेत.

5. दारू आणि अमली पदार्थ मर्यादित करा.

6. घटनेच्या बातम्या किंवा प्रतिमांचा वारंवार संपर्क मर्यादित करा.

7. तयार असाल तेव्हा बोला. स्वतःला किंवा इतरांना कथा पुन्हा सांगायला भाग पाडू नका. लोकांना घटना पुन्हा अनुभवायला लावणारे सुरुवातीचे औपचारिक “डीब्रीफिंग” PTSD टाळते असे दिसून आलेले नाही.

8. लक्षणे गंभीर असतील, एका महिन्यापेक्षा जास्त टिकत असतील किंवा तुम्हाला असुरक्षित वाटत असेल तर मदत घ्या.

10.17 फ्लॅशबॅक आणि दबवून टाकणाऱ्या भावनांसाठी ग्राउंडिंग कौशल्ये

ग्राउंडिंग लक्ष वर्तमानाकडे परत आणते.

• तुम्ही कुठे आहात, आजची तारीख आणि तुम्ही आता सुरक्षित आहात हे सांगा.

• आपले पाय जमिनीवर घट्ट दाबा.

• काहीतरी थंड, खरखरीत किंवा जड हातात धरा.

• आजूबाजूला पाहा आणि पाच निळ्या गोष्टींची नावे सांगा.

• हळूहळू श्वास सोडा.

• स्वतःला सांगा: “ही एक आठवण आहे. हे आत्ता घडत नाही.”

10.18 आघात अनुभवलेल्या व्यक्तीला आधार देणे

• निर्णय न देता किंवा तपशिलांसाठी आग्रह न धरता ऐका.

• त्यांच्यावर विश्वास ठेवा. “तू निघून का गेली नाहीस?” यांसारख्या दोष देणाऱ्या टिप्पण्या टाळा.

• व्यावहारिक मदत देऊ करा: जेवण, वाहनाने ने-आण, मुलांची काळजी.

• त्यांच्या गतीचा आदर करा आणि बोलण्यासाठी जबरदस्ती टाळा.

• चिडचिड आणि माघारीबाबत धीर धरा.

• त्यांना तज्ज्ञांपर्यंत पोहोचण्यास मदत करा आणि भेटींना सोबत येण्याची तयारी दाखवा.

• स्वतःचीही काळजी घ्या; आधार देणारेही दबून जाऊ शकतात.

10.19 आघातोत्तर वाढ (पोस्ट-ट्रॉमॅटिक ग्रोथ)

आघात वेदना आणतो, तरीही अनेक वाचलेले लोक कालांतराने सकारात्मक बदलही नोंदवतात: आयुष्याबद्दल अधिक खोल कौतुक, अधिक भक्कम नाती, अधिक वैयक्तिक बळ, नवे प्राधान्यक्रम आणि उद्देशाची अधिक भक्कम भावना. याला आघातोत्तर वाढ म्हणतात. त्यामुळे आघात “सार्थ” ठरत नाही आणि बरे होण्यासाठी ती आवश्यकही नाही, पण ती दाखवते की लोक बरे होऊ शकतात आणि अर्थ शोधू शकतात.

हे करून पाहा: सुरक्षित जागेची प्रतिमा

डोळे मिटा आणि अशा जागेची कल्पना करा जिथे तुम्हाला शांत आणि सुरक्षित वाटते. ती खरी किंवा काल्पनिक असू शकते: समुद्रकिनारा, एखादी खोली, बाग. तुम्हाला काय दिसते, ऐकू येते, वास येतो आणि जाणवते ते लक्षात घ्या. हळू श्वास घेत एक-दोन मिनिटे तिथे राहा. रोज सराव करा, म्हणजे ताण जाणवेल तेव्हा तुम्ही या प्रतिमेकडे परत येऊ शकाल. प्रतिमांमुळे त्रासदायक आठवणी जाग्या झाल्या, तर थांबा आणि त्याऐवजी ग्राउंडिंग व्यायाम करा, आणि थेरपिस्टच्या मार्गदर्शनाचा विचार करा.

10.20 एक साधी कथा

10.21 एक सोबती श्लोक

चिंतन उपक्रम

1. तुम्ही किंवा तुमच्या ओळखीच्या एखाद्या व्यक्तीने कठीण घटना अनुभवली आहे का? तुम्हाला कोणत्या प्रतिक्रिया दिसल्या?

2. या प्रकरणातील कोणती कल्पना (सामान्य शोक, PTSD, आघाताची जाण असलेली काळजी, बरे होण्याची पावले) सर्वाधिक अर्थपूर्ण किंवा नवी होती?

3. शोकात असलेल्या किंवा सावरणाऱ्या व्यक्तीला तुम्ही देऊ शकाल अशी एक आधार देणारी कृती सांगा (निर्णय न देता ऐकणे, कामांत मदत करणे, तज्ज्ञांच्या मदतीसाठी प्रोत्साहन देणे, सोबत जाणे).

सर्व 35 प्रकरणे · खऱ्या आयुष्यातील 183 कथा · मनासाठी 61 हिंदू श्लोक · सर्वांसाठी मानसशास्त्र – मानसिक आरोग्य मालिका