Source: <https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/understanding-factors-that-influence-mental-health/>

# मानसिक आरोग्यावर परिणाम करणारे घटक – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?

*पुस्तकातून – प्रकरण 1: मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?*

## मानसिक आरोग्यावर परिणाम करणारे घटक

*चार घटक-गट — जैविक, मानसिक, सामाजिक-पर्यावरणीय, जीवनशैली — असे दाखवले आहेत की ते वेगळे करता येत नाहीत.*

**आकृती 1.1 जैव-मानसिक-सामाजिक-आध्यात्मिक प्रारूप: शरीर, मन, नाती आणि दैनंदिन जीवन एकत्र काम करतात.**

**घटक-गट** | **तुमची यादी** | **अधिक तपशील** |

जैविक | जनुके, मेंदूची रचना, मेंदूतील रसायने, संप्रेरके, शारीरिक आजार, दुखापती, व्यसन | तसेच थायरॉइड, ॲनिमिया, B12, झोपेची कमतरता, सूज, डोक्याला मार, स्टिरॉइडसारखी काही औषधे |
मानसिक | व्यक्तिमत्त्व, तोंड देण्याच्या पद्धती, विचारांच्या सवयी, भूतकाळातील आघात, आत्मसन्मान, समजुती | स्वभाव, आसक्तीची शैली, संज्ञानात्मक विकृती (अनुपयुक्त विचारसवयी), अर्थ |
सामाजिक आणि पर्यावरणीय | कुटुंब, मैत्री, शाळा किंवा काम, गरिबी, भेदभाव, हिंसा, विस्थापन, आपत्ती, युद्ध | जात आणि लिंगाधारित हिंसा, स्थलांतर, सोशल मीडिया, गर्दी, बेरोजगारी |
जीवनशैली | झोप, अन्न, शारीरिक हालचाल, दिनचर्या, स्क्रीन टाइम, व्यसन, आध्यात्मिक किंवा सामुदायिक साधना | सूर्यप्रकाश, कॅफिनची वेळ, एकाकीपणा विरुद्ध सत्संग (ज्ञानासाठी धार्मिक मेळावा) — साधना मदत करतात; त्या तातडीच्या उपचारांची जागा घेत नाहीत |

मानसिक आरोग्य अनेक घटकांनी घडते. कोणताही एक घटक एकटा ते ठरवत नाही. सहसा ते अनेक घटकांचे मिश्रण असते.

**आकृती 1.2** *धोक्याचे आणि संरक्षक घटक: स्वास्थ्य जड बाजूकडे झुकते.*

[संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 1: मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/1/)

## खऱ्या आयुष्यातील कथा

- [बारा नंबरची शांत खोली](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/the-quiet-room-at-number-twelve-1/) – मीरा सोळा वर्षांची होती आणि सुमारे दोन महिन्यांपूर्वीपर्यंत घरातली सर्वांत बोलकी व्यक्ती होती. गृहपाठ करताना ती गाणी म्हणायची, भावाशी क्रिकेटवरून वाद घालायची आणि रोज संध्याकाळी आजीला…
- [लोक काय म्हणतील?](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/what-will-people-say-2/) – चौतीस वर्षांचा रोहन पुण्यात सेल्स मॅनेजर होता आणि महिनोन्महिने त्याला नीट झोप लागली नव्हती. तो रोज पहाटे चार वाजता धडधडत्या हृदयाने जागा व्हायचा, पत्नी पूजावर चिडायचा,…
- [त्यांची आठवण, हळूहळू भरणारी जखम](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/missing-her-slowly-healing-3/) – श्रीमती अन्नम्मा जोसेफ सत्तर वर्षांच्या होत्या आणि मार्चमध्ये त्यांनी पंचेचाळीस वर्षांच्या सहजीवनाचा साथीदार गमावला होता. जूनपर्यंतही त्या बहुतेक संध्याकाळी रडत असत, आणि कधीकधी आठवण होण्याआधी चहासाठी…
- [शेत नसलेली डोकेदुखी](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/the-headaches-that-had-no-field-4/) – अठ्ठेचाळीस वर्षांचा रमेश विदर्भातील एका गावात तीन एकर शेती करायचा. दोन पावसाळे वाया गेल्यानंतर आणि फेडता न येणाऱ्या कर्जानंतर तो डोकेदुखी, पोटात जळजळ आणि पाठदुखीची तक्रार…

## श्लोक

- [भगवद्गीता 2.38](https://psychologyforeveryone.in/shloka/bhagavad-gita-2-38-1/) – सुख आणि दुःख, लाभ आणि हानी, विजय आणि पराजय यांना समान मानून, तुझ्यासमोरील कामासाठी सज्ज हो; असे केल्याने तुला पाप लागणार नाही.
- [सुश्रुत संहिता, सूत्रस्थान 15.41](https://psychologyforeveryone.in/shloka/sushruta-samhita-sutra-sthana-15-41-2/) – ज्याचे मूलभूत दोष आणि पाचकाग्नी संतुलित आहेत, ज्याच्या धातू आणि मलविसर्जनाच्या क्रिया नीट चालतात, आणि ज्याचा आत्मा, इंद्रिये आणि मन प्रसन्न व समाधानी आहेत, त्याला स्वस्थ…

या विषयावर आणखी: [मानसिक आरोग्य म्हणजे काय? मन समजून घेण्याचे आणि मदत मिळवण्याचे सोपे मार्गदर्शन](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/mental-health-basics/)

## आणखी प्रश्न

- [जीवनाच्या टप्प्यांमधील मानसिक आरोग्य – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/understanding-mental-health-across-life-stages/)
- [प्रत्येक वयाचे एक चित्र – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/one-picture-per-age-mental-health-across-life-stages/)
- [संस्कृती, श्रद्धा आणि मानसिक आरोग्य – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/understanding-culture-faith-and-mental-health/)
- [मदत केव्हा घ्यावी – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/when-to-seek-help/)
- [मदत घेण्याची वेळ आली आहे याची आणखी लक्षणे – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/more-signs-that-it-is-time-to-seek-help-when-to-seek-help/)
- [स्वास्थ्याचे तीन भाग – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/understanding-the-three-parts-of-well-being-mental-health/)
- [धोक्याचे घटक आणि संरक्षक घटक – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/what-causes-mental-health-risk-factors-and-protective-factors/)
- [मन, दुःख आणि मदत यांवर भारतीय परंपरा – मानसिक आरोग्य म्हणजे काय?](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/indian-traditions-on-mind-sorrow-and-help-explained-simply/)
- [हे खरे आहे का: मानसिक आरोग्याच्या समस्या म्हणजे केवळ दुबळेपणा किंवा आळस](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/is-it-true-mental-health-problems-are-just-weakness-or-laziness/)
- [हे खरे आहे का: फक्त “वेड्या” लोकांनाच मानसिक आरोग्याच्या समस्या असतात](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/is-it-true-only-mad-people-have-mental-health-issues/)
- [मानसशास्त्रज्ञ, मानसोपचारतज्ज्ञ की समुपदेशक – फरक काय?](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/psychologist-psychiatrist-or-counsellor/)
- [मानसिक त्रासाची सुरुवातीची लक्षणे](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/early-warning-signs/)

[myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [Contact](https://psychologyforeveryone.in/contact/) · [About](https://psychologyforeveryone.in/about/) · [Privacy](https://psychologyforeveryone.in/privacy/) · [Disclaimer](https://psychologyforeveryone.in/disclaimer/)

---

*Psychology for Everyone – A Mental Well Being Series* by Satish Zope · free to read · Contact: [myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [About](https://psychologyforeveryone.in/about/) · [Privacy](https://psychologyforeveryone.in/privacy/) · [Disclaimer](https://psychologyforeveryone.in/disclaimer/)