Source: <https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/sattvavajaya-definition-ancient-indian-medical-texts-on-mind/>

# सत्त्वावजय — व्याख्या – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा

*पुस्तकातून – प्रकरण 24: मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा*

## सत्त्वावजय — व्याख्या

श्लोक / पद

**संस्कृत पाठ:** त्रिविधमौषधमिति— दैवव्यपाश्रयं, युक्तिव्यपाश्रयं, सत्त्वावजयश्च । तत्र ... सत्त्वावजयः— पुनरहितेभ्योऽर्थेभ्यो मनोनिग्रहः ॥

**उच्चार:** *trividham ausadham iti — daiva-vyapasrayam, yukti-vyapasrayam, sattvavajayas ca | tatra ... sattvavajayah — punar ahitebhyo 'rthebhyo mano-nigrahah ||*

**अनुवाद:** चिकित्सा तीन प्रकारची आहे: दैवव्यपाश्रय (विधी आणि अर्थ), युक्तिव्यपाश्रय (तर्कशुद्ध आहार आणि औषध), आणि सत्त्वावजय. अहितकारक विषयांपासून मनाचा निग्रह म्हणजे सत्त्वावजय.

**दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ:** येथे सत्त्व म्हणजे मन (आणि त्याचा स्वच्छ गुण). अवजय म्हणजे ते परत जिंकणे. अहित-अर्थ म्हणजे रज आणि तमाला खतपाणी घालणारे विषय, बातम्या, तुलना आणि आंतरिक चित्रे. मनोनिग्रह म्हणजे भावना दडपणे नव्हे; आठवडा अधिक बिघडवणाऱ्या विषयाला खतपाणी घालत राहण्यास नकार देणे.

*संदर्भ — चरक संहिता, सूत्र स्थान 11.54*

श्लोक / पद

**संस्कृत पाठ:** मानसो ज्ञानविज्ञानधैर्यस्मृतिसमाधिभिः ।

**उच्चार:** *manaso jnana-vijnana-dhairya-smrti-samadhibhih |*

**अनुवाद:** मनाच्या विकारांवर ज्ञान, विज्ञान, धैर्य, स्मृती आणि समाधी यांनी उपचार करावेत.

**दैनंदिन आरोग्यासाठी व्यावहारिक अर्थ: टीकाकार चक्रपाणी पाच आंतरिक साधने सांगतात: आत्मज्ञान (ज्ञान), शिक्षण आणि शास्त्र (विज्ञान), स्थिर धैर्य (धैर्य), आपण जगलेल्या गोष्टींची स्मृती (स्मृती) आणि केंद्रित शांतता (समाधी).**

*संदर्भ — चरक संहिता, सूत्र स्थान 1.58*

[संपूर्ण प्रकरण वाचा – प्रकरण 24: मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा](https://psychologyforeveryone.in/mr/chapter/24/)

## खऱ्या आयुष्यातील कथा

- [परीक्षा हॉलमधील अर्जुन](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/arjuna-in-the-exam-hall-94/) – पुण्याचा एकोणीस वर्षांचा रोहन देशमुख एका स्पर्धात्मक अभियांत्रिकी परीक्षेची तयारी करत होता. त्याच्या कुटुंबाने कोचिंगवर अनेक वर्षे आणि बचत खर्च केली होती. परीक्षेच्या एक आठवडा आधी…
- [दशरथाचा शोक, रामाची स्थिरता](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/dasharathas-grief-ramas-steadiness-95/) – तंजावूरचे त्र्याहत्तर वर्षांचे गोपाल अय्यंगार यांनी पन्नास वर्षांच्या सहजीवनाची साथीदार गमावली, तेव्हा त्यांनी जेवताना बोलणे बंद केले. त्यांचा मुलगा व्यंकट याला ते तिच्या खुर्चीकडे टक लावून…
- [सीतेचे धैर्य आणि सौम्य निवड](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/sitas-courage-and-the-gentle-choice-96/) – वाराणसीची एकतीस वर्षांची अंजली शर्मा अनेक वर्षांच्या क्रौर्यानंतर एका हानिकारक विवाहातून बाहेर पडली. आता ती शारीरिकदृष्ट्या सुरक्षित होती, आई-वडिलांसोबत राहत होती, पण तिच्या शरीराला तसे वाटत…
- [मोहनचे अस्वस्थ मन](https://psychologyforeveryone.in/mr/story/the-restless-mind-of-mohan-97/) – कोझिकोडमधील चाळीस वर्षांच्या दुकानदार मोहन पिल्लई यांना आपले मन माकडासारखे उड्या मारत असल्याचे जाणवले. ते भावासोबतचे जुने भांडण मनात घोळवायचे, व्यवसाय बुडण्याची भीती बाळगायचे, आणि सुटका…

## श्लोक

- [भगवद्गीता 2.48](https://psychologyforeveryone.in/shloka/bhagavad-gita-2-48-31/) – योगात स्थिर राहून, आसक्ती सोडून, यश आणि अपयशात समान राहून कर्म कर. समत्वाला योग म्हणतात.
- [भगवद्गीता 2.62](https://psychologyforeveryone.in/shloka/bhagavad-gita-2-62-32/) – विषयांचे चिंतन केल्याने आसक्ती उत्पन्न होते. आसक्तीतून इच्छा; इच्छेतून क्रोध.

या विषयावर आणखी: [मनःशांतीसाठी भगवद्गीता, योग आणि भारतीय ज्ञान](https://psychologyforeveryone.in/mr/topic/spiritual-wisdom/)

## आणखी प्रश्न

- [पाच साधने — एकेक तंत्र – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/the-five-tools-technique-by-technique-ancient-indian-medical-texts-on-mind/)
- [मनाचा आंतरिक क्रम – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/inner-sequence-of-the-mind-ancient-indian-medical-texts-on-mind/)
- [प्रतिद्वंद्व — विरुद्ध भावनेची जोड – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/pratidvanda-pairing-an-opposite-ancient-indian-medical-texts-on-mind/)
- [वैद्य आणि कुटुंब प्रत्यक्षात काय करतात – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/what-the-physician-and-the-family-actually-do/)
- [अष्टांग हृदय — मानसिक दोषांवरील औषध – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/ashtanga-hridaya-medicine-for-mental-doshas-what-to-know-about-the-gita-ramayana/)
- [आघाताची जाण असलेला योग – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/understanding-trauma-informed-yoga-the-gita-ramayana-and-hindu-traditions/)
- [वर्गातील नेहमीच्या सूचना हानी का पोहोचवू शकतात – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/why-ordinary-class-cues-can-harm/)
- [तत्त्वे (SAMHSA काळजी + TCTSY) – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/principles-samhsa-care-tctsy-trauma-informed-yoga/)
- [साधनेचा सावध पर्याय-संच (सक्तीने करायची वर्गयोजना नव्हे) – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/a-cautious-practice-menu-not-a-class-plan-to-force-trauma-informed-yoga/)
- [भक्तीचे आणखी काही आवाज – मनाविषयी गीता, रामायण आणि हिंदू परंपरा](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/understanding-more-bhakti-voices-the-gita-ramayana-and-hindu-traditions/)
- [भगवद्गीता मनाबद्दल काय शिकवते](https://psychologyforeveryone.in/mr/answers/what-the-gita-says-about-the-mind/)

[myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [Contact](https://psychologyforeveryone.in/contact/) · [About](https://psychologyforeveryone.in/about/) · [Privacy](https://psychologyforeveryone.in/privacy/) · [Disclaimer](https://psychologyforeveryone.in/disclaimer/)

---

*Psychology for Everyone – A Mental Well Being Series* by Satish Zope · free to read · Contact: [myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [About](https://psychologyforeveryone.in/about/) · [Privacy](https://psychologyforeveryone.in/privacy/) · [Disclaimer](https://psychologyforeveryone.in/disclaimer/)