Source: <https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/understanding-mood-disorders-beyond-depression-mood-psychotic-and-personality-co/>

# अवसाद से आगे के मनोदशा-विकार – मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ

*किताब से – अध्याय 11: मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ*

## अवसाद से आगे के मनोदशा-विकार

मनोदशा-विकारों में मनोदशा की ऐसी उल्लेखनीय गड़बड़ियाँ होती हैं जो सामान्य उतार-चढ़ाव से अधिक गंभीर या लगातार होती हैं।

**चित्र 11.1** *सामान्य मनोदशा-सीमा और बाइपोलर मनोदशा-प्रसंग।*

### बाइपोलर डिसऑर्डर (द्विध्रुवी विकार)

बाइपोलर डिसऑर्डर की पहचान अवसाद के प्रसंगों (उदास मनोदशा, रुचि की कमी, थकान, नींद और भूख में बदलाव, अपराध-बोध, संभावित आत्महत्या के विचार) और उन्माद या हल्के उन्माद (हाइपोमेनिया) (असामान्य रूप से ऊँची, फैली हुई या चिड़चिड़ी मनोदशा, बढ़ी हुई ऊर्जा और गतिविधि के साथ) के प्रसंगों से होती है।

उन्माद के प्रसंग के लक्षणों में शामिल हो सकते हैं:

-

नींद की ज़रूरत घटना (बहुत कम नींद के बाद भी तरोताज़ा महसूस करना)।

-

बढ़ा-चढ़ा आत्म-सम्मान या अपने को महान समझना।

-

सामान्य से अधिक बोलना या दबाव भरी वाणी।

-

दौड़ते विचार।

-

ध्यान आसानी से भटकना।

-

लक्ष्य-केंद्रित गतिविधि या बेचैनी में वृद्धि।

-

जोखिम भरे व्यवहार (अत्यधिक ख़र्च, लापरवाह ड्राइविंग, असुरक्षित यौन संबंध, आवेग में व्यावसायिक निर्णय)।

हाइपोमेनिया उन्माद का हल्का रूप है जो गंभीर हानि या मनोविकृति नहीं पैदा करता, पर फिर भी सामान्य व्यवहार से एक स्पष्ट बदलाव है।

बाइपोलर डिसऑर्डर केवल “मूड स्विंग्स” नहीं है; इसमें दिनों से सप्ताहों तक चलने वाले अलग-अलग प्रसंग होते हैं। इसके लिए आमतौर पर मनोचिकित्सक की देखरेख में मूड स्टेबलाइज़र (उदाहरण के लिए, लिथियम, वैल्प्रोएट) और/या अन्य दवाओं से दीर्घकालिक उपचार चाहिए।

### साइक्लोथाइमिक डिसऑर्डर

मनोदशा का दीर्घकालिक उतार-चढ़ाव, जिसमें हाइपोमेनिया के लक्षणों और अवसाद के लक्षणों के अनेक दौर होते हैं जो बाइपोलर I या II के पूरे मानदंड पूरे नहीं करते। कम से कम दो वर्ष (बच्चों/किशोरों में एक वर्ष) चलता है। फिर भी उल्लेखनीय कष्ट या हानि पैदा कर सकता है।

### अन्य मनोदशा-विकार

-

प्रीमेंस्ट्रुअल डिस्फ़ोरिक डिसऑर्डर (PMDD): मासिक चक्र से जुड़े गंभीर मनोदशा-लक्षण।

-

नशीले पदार्थ/दवा से उत्पन्न मनोदशा-विकार।

-

किसी अन्य चिकित्सीय स्थिति के कारण मनोदशा-विकार (उदाहरण के लिए, थायरॉइड रोग, तंत्रिका-संबंधी स्थितियाँ)।

सटीक निदान आवश्यक है क्योंकि उपचार एकध्रुवीय अवसाद से अलग है।

[पूरा अध्याय पढ़ें – अध्याय 11: मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ](https://psychologyforeveryone.in/hi/chapter/11/)

## असल ज़िंदगी की कहानियाँ

- [आठ दिन बिना नींद के](https://psychologyforeveryone.in/hi/story/eight-days-without-sleep-43/) – दिल्ली में विज्ञापन क्षेत्र के अट्ठाईस वर्षीय अधिकारी विक्रम एक हफ्ते से ठीक से नहीं सोए हैं। वह खुद को बेहद प्रतिभाशाली महसूस करते हैं। वह…
- [शांता के बेटे की आवाज़ें](https://psychologyforeveryone.in/hi/story/the-voices-in-shantas-son-44/) – शांता ओडिशा के एक गाँव में रहती हैं। उनका बेटा मोहन, बाईस वर्ष, एक शांत, मेहनती छात्र था। पिछले कुछ महीनों में वह शक्की हो गया…
- [रात दो बजे ज़ो](https://psychologyforeveryone.in/hi/story/zoe-at-two-in-the-morning-45/) – तेईस वर्षीय ज़ो ब्रिस्टल में रहती है। उसकी दोस्तियाँ तेज़ी से चमकती हैं और फिर टूट जाती हैं। जब उसकी सबसे करीबी दोस्त जवाब देने में…
- [धीरे-धीरे घर वापसी](https://psychologyforeveryone.in/hi/story/coming-home-slowly-46/) – इकतीस वर्षीय संजय ने स्किज़ोफ्रेनिया के लिए बेंगलुरु के अस्पताल में दो महीने बिताए। अब वह अपने माता-पिता के साथ घर पर है। वह शांत है,…

## श्लोक

- [भगवद्गीता 5.18](https://psychologyforeveryone.in/shloka/bhagavad-gita-5-18-21/) – ज्ञानी जन विद्या और विनय से संपन्न व्यक्ति, गाय, हाथी, कुत्ते और कुत्ते का मांस पकाने वाले में भी एक समान देखते हैं।

इस विषय पर और: [भावनाएँ, गुस्सा और मूड में उतार-चढ़ाव – अपनी भावनाओं को समझें](https://psychologyforeveryone.in/hi/topic/emotions/)

## और सवाल

- [बाइपोलर डिसऑर्डर (द्विध्रुवी विकार) – मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ](https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/bipolar-disorder-mood-disorders-beyond-depression/)
- [साइक्लोथाइमिक डिसऑर्डर – मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ](https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/cyclothymic-disorder-mood-disorders-beyond-depression/)
- [अन्य मनोदशा-विकार – मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ](https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/other-mood-disorders-mood-disorders-beyond-depression/)
- [मनोविकृति-विकार (साइकोटिक डिसऑर्डर) – मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ](https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/understanding-psychotic-disorders-mood-psychotic-and-personality-conditions/)
- [भ्रम (डिल्यूज़न) – मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ](https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/delusions-psychotic-disorders/)
- [स्किज़ोफ़्रेनिया और संबंधित विकार – मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ](https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/understanding-schizophrenia-and-related-disorders-mood-psychotic-and-personality/)
- [व्यक्तित्व से जुड़ी स्थितियाँ – मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ](https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/understanding-personality-conditions-mood-psychotic-and-personality-conditions/)
- [क्लस्टर A (अजीब या सनकी) – मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ](https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/cluster-a-odd-or-eccentric-personality-conditions/)
- [क्लस्टर B (नाटकीय, भावुक या अस्थिर) – मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ](https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/cluster-b-dramatic-emotional-or-erratic-personality-conditions/)
- [क्लस्टर C (चिंतित या भयभीत) – मनोदशा, मनोविकृति और व्यक्तित्व संबंधी स्थितियाँ](https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/cluster-c-anxious-or-fearful-personality-conditions/)
- [ज़्यादा सोचना और चिंता करना कैसे रोकें](https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/how-to-stop-overthinking/)
- [गुस्से पर काबू कैसे पाएँ](https://psychologyforeveryone.in/hi/answers/how-to-control-anger/)

[myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [Contact](https://psychologyforeveryone.in/contact/) · [About](https://psychologyforeveryone.in/about/) · [Privacy](https://psychologyforeveryone.in/privacy/) · [Disclaimer](https://psychologyforeveryone.in/disclaimer/)

---

*Psychology for Everyone – A Mental Well Being Series* by Satish Zope · free to read · Contact: [myadvisorfriend@gmail.com](mailto:myadvisorfriend@gmail.com) · [About](https://psychologyforeveryone.in/about/) · [Privacy](https://psychologyforeveryone.in/privacy/) · [Disclaimer](https://psychologyforeveryone.in/disclaimer/)
